Lexicon Latinum

Franz Wagner · Chapitre 6 sur 7

Pages du PDF

Lexicon Latinum

Index vocum quæ in foro militari, civili sacroque obtinent.

Index vocum quæ in foro militari, civili

sacroque obtinent.

 

A

Abbé (d’un couvent).—Gardien Præfectus monachorum,

(chez les Capucins). monasterii rector, princeps

monachorum; abbas.

Abbesse (d’un couvent); Rectrix virginum DEO

supérieure (d’une simple sacrarum, quæ collegio

congrégation.) sacrarum virginum vel

virginibus DEO sacratis

præest, antistes sacrarum

virginum; abbatissa.

Absolution du prêtre. Oratio, solemnis precatio, qua

sacerdos Numinis vice reo

peccatorum veniam

impertit; absolutio.

Absoudre qqn; remettre les Vinculis criminum absolvere

péchés à qqn. aliquem, culpæ expertem

pronuntiare aliquem.

Accise ou Douane, impôt sur Portorium, vectigal eorum quæ

les denrées, sur la consumuntur, tributum consommation. rerum ad victum et

amictum pertinentium.

Accise, impôt sur les Exactio focorum.

cheminées.

Caisse de l’accise, des Fiscus vectigalium.

contributions indirectes.

Mettre l’accise sur chaque In singulas vini urnas nomine

mesure de vin. statam pecuniam exigere.

Receveur de l’accise, des Curator census e victu persolvi

contributions indirectes. soliti.

Accrédité (ambassadeur ou Legatus mandatis et plena

envoyé); un ambassadeur agendi potestate instructus.

muni de lettres de créance,

de pleins pouvoirs.

Accuser qqn d’un crime capital. Judicio capitis arcessere

aliquem, arguere aliquem

rei capitalis, in judicium

capitis vocare.

Actions (finances); mises (fin.). Litteræ quibus cavetur de

pecunia societati credita.

Accuser qqn de sédition,.... de Actionem perduellionis

révolte. intendere, majestatis

postulare.

Voir, à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque

la soustraction, ce qui experiri quid reliqui sit. reste.

Adjudant, aide-de-camp; officier Adjutor castrensis, vigilum

d’ordonnance. præfecti adjutor.

Administrateur de la caisse, des Ærarii civici tribunus.

fonds d’une ville; trésorier; payeur.

N’avoir aucun rapport d’intérêts, Nullo commercii jure misceri.

d’affaires avec..., ne pas faire d’affaires, le commerce; ne pas entretenir, n’avoir pas de

relations commerciales avec......; ne pas traiter d’affaires avec....

Avoir des rapports d’intérêts ou Res rationesque contrahere

d’affaires avec qqn; faire cum aliquo. des affaires, le commerce avec qqn.

Agent, chargé d’affaires. Curator negotiorum publicus,

actor publicus.

Général-adjudant; aide-de- Adjutor ducis.

camp.

L’aile droite, l’aile gauche (d’une Ala, cornu, dextra, sinistra.

armée).

Droit d’aînesse. Jus natu majoris, vel maximi.

Ajournement d’une cause. Ampliatio judicii.

Sonner l’alarme. Ad arma conclamare.

Franc-alleu, c. à d., un bien Vectigalium onere immune.

libre, franc de tous droits.

Bien allodial. Prædium vel fundus a clientelari

nexu liber.

Bien allodial, terre allodiale. Prædium a clientelarum nexu

liberum.

Almanach, calendrier. Fasti.

Faiseur d’almanachs. Fastorum auctor.

Alternativement. Alternis vicibus.

Ambassadeur, envoyé, député. Legatus, orator, nuntius

solemnis.

Ambassadeur de premier ordre. Legatus primi ordinis.

Résident, ambassadeur, chargé Qui regis aut reipublicæ negotia

d’affaires (d’un État) agit. auprès d’une puissance

étrangère.

Amiral. Præfectus classis, prætor

navalis, qui classi præest.

Summus classium

præfectus. Dux militiæ navalis, rei maritimæ præfectus.

Vaisseau amiral. Navis prætoria.

Amirauté. Summus rei navalis senatus.

Amnistie. Lex oblivionis, dictorum

factorumque omnium

abolitio; plebiscitum, ne

qua præteritarum rerum

mentio fiat.

Être à l’ancre. In anchoris navem tenere, in

anchoris exspectare.

Lever l’ancre. Anchoras tollere.

Angles d’un fort, d’un bastion. Rostrum propugnaculi.

Annales. Fasti.

J’ai de l’antipathie, j’éprouve de Animo dissideo ab hoc.

l’aversion pour un tel.

Apanage, revenus annuels Redituum portio, principibus

destinés à l’entretien d’un natu minoribus assignata.

noble.

Seigneurs apanagés; princes Privati principes.

apanagés ou apanagistes; grands (du royaume), hauts fonctionnaires apanagés.

Appariteur, huissier, garçon de Apparitor, minister magistratus.

bureau.

S’approcher de l’ennemi; Castra castris conferre.

s’avancer vers l’ennemi.

Contre-approches. Excursus, procursus

obsessorum.

Archives privées. Tabularia sanctiora.

Les archives, actes publics. (Se Chartophylacium, scrinium cum

dit des archives elles- litteris, memoria principum

mêmes et aussi du local où publica, tabularium rerum

elles sont conservées.) gestarum, tabulæ publicæ,

Chartrier (d’un monastère). locus in quo tabulæ et

litteræ publicæ servantur.

Consigner dans les archives, Ad tabulas referre.

inscrire sur les registres

publics.

Tirer de la poudre des annales Ex annalium vetustate eruere

ou des archives le souvenir alicujus rei memoriam. de qqche.

Archiviste; chartrier (d’un Custos tabularum publicarum,

monastère). tabularii præfectus.

Argent monnayé. Argentum signatum.

Argent en lingot, argent non Rude, infectum.

travaillé.

Argent comptant. Pecunia præsens, numerata.

Mettre de l’argent en circulation. Pecuniam habere implicitam,

quæ in foro versatur, quæ

cohæret cum aliorum pecuniis.

Donner quittance (pour de Pecunias alicui expensas ferre.

l’argent reçu), acquitter une note, un paiement.

Manque d’argent à la chambre Incredibiles angustiæ pecuniæ

du trésor. publicæ.

Prendre de l’argent à intérêt, Fenori sumere, fenore accipere.

emprunter de l’argent à

intérêt.

Argument, preuve solide. Argumentum gravissimum et

firmissimum.

Les principaux arguments. Puncta argumentorum.

Réfuter, renverser les Argumentis aliquid refellere.

arguments.

Patron de vaisseau; armateur. Navis dominus.

Mettre bas les armes, rendre Armis positis, submissis,

les armes;—demander abjectis vitæ gratiam quartier. deposcere.

Prononcer un arrêt, rendre un Sententiam dicere.

jugement.

Quoiqu’il arrive. Utcumque cesserit, utut

evenerit.

Article de foi, symbole. Caput fidei Christianæ.

Préparer des couronnes Malleolos facesque ad

foudroyantes ou d’artifice. incendendam urbem

comparare.

Jeter, lancer des couronnes Piceis sulphureisque sertis

foudroyantes ou d’artifice subeuntes induere seu in sur les assaillants. subeuntes jacere.

Artificier (t. milit.); l’artilleur qui Librator tormentorum,

met la mèche au canon mortariorum, ollarum pour faire partir le coup; ignitarum. brigadier d’artillerie; bombardier (t. milit.).

Artillerie, pièces d’artillerie ou Res tormentaria.

simplement pièces; (ainsi on dit: des pièces de

campagne, de siége, des

pièces de 6, de 12 ...); batterie.

Garde-magasin d’artillerie. Armamentario præfectus.

Colonel; capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis

officier d’artillerie, tormentariæ, præfectus capitaine, officier du genie. fabrum.

Mener les soldats à l’assaut, les Ad assultum educere militem.

faire monter à l’assaut. Donner l’assaut.

Assiéger, mettre le siége Circumvallare, includere.

devant....

Réduire les assiégés par la Macerare fame circumvallatos.

famine; affamer les assiégés.

Répandre la terreur et semer la Magna vi pilarum fragoreque

destruction parmi les tormentorum obsessis assiégés, en tirant du terrorem detrimentumque canon et en lançant des inferre, injicere. bombes.

Comparaître au jour assigné; Venire ad constitutum diem,

comparaître en justice, vadimonium obire. répondre à une assignation.

Fixer le jour de la comparution Vadimonium concipere.

en justice; lancer contre qqn un mandat de comparution; donner une assignation, une citation.

Attaque, charge; assaut; choc. Incursio, incursus.

Attaque nocturne. Nocturna grassatio.

Prendre, attaquer l’ennemi en Adversos proterere.

queue.

Attaquer l’ennemi de front. In adversos hostes impetum

facere, impressionem dare

in adversos hostes.

En attester DIEU et les Testari DEUM hominesque.

hommes.

Droit de retraite, droit d’aubaine Census emigrationis causa

(dr.); droit, taxe de persolvi solitus. détraction. (dr.)

Donner audience à qqn; Admittere aliquem, audire

admettre qqn à l’audience. benigne attenteque.

Ne pas recevoir d’audience, Alloquio excludi, ad colloquium

n’être pas admis à non admitti. l’audience; se voir refuser une audience.

Rendre la justice, juger; être Jus dicere, exercere.

jour d’audience (en parlant d’un tribunal).

Être admis à l’audience de Ultimum convenire principem,

congé. eum supremum discessus

causa alloqui.

Auditeur général, premier juge Prætor, judex castrensis

militaire; grand prévôt. supremus, quæsitor

causarum capitalium,

militarium supremus.

Aumônier militaire, aumônier de Sacerdos castrensis, qui læsum

l’armée (cath.);—ministre supremis Mysteriis procurat

du camp (protest.). militem.

Avant-garde. Antecessores, signa prima,

acies prima.

Commander, conduire l’avant- Primo pilo præesse; primum

garde. Avoir le pilum ducere. commandement de l’avant-

garde.

Sans vous incommoder; c’est à Quod commodo tuo fiat.

votre avantage.

Temps de l’Avent. Hebdomades quæ

anniversariam nascentis

Christi memoriam

præcurrunt.

 

B

Bagages. Impedimenta militaria.

Piller, enlever les bagages. Impedimenta diripere.

Piller les bagages des Lixarum mercatorumque

vivandiers, des cantiniers; sarcinas intercipere. enlever les fourgons des

vivandiers, des cantinières.

Ciel de lit; baldaquin Tegmen pensile, aulæa

quelconque (au dessus suspensa. d’un trône, d’une table,

d’un autel, etc.).

Balle, grenade. Glans, ignis missilis, malleoli,

pilæ ignivomæ ignita jacula.

Balle de fusil. Glans plombea.

Banque. Mensa publica argentaria.

Ærarium mercatorum.

Banque; comptoir d’escompte. Taberna argentaria.

Banquier, changeur. Numularius, mensarius,

argentarius.

Banquier, changeur. Numularius, mensarius,

argentarius fenerator.

Uni avec qqn par le lien du Baptismatis fœdere conjunctus.

baptême.

Baraques; baraquements. Tuguriola militum; raptim

excitatæ militum domus.

Tabernacula militum e trabulis.

Barrière; barres. Cancelli lignei.

Bataillon; cohorte; compagnie. Cohors.

Former le bataillon carré, ou Agmen quadratum e milite

former le carré. constituere.

Batterie. Agger, tormentorum suggestus.

Dresser des batteries. Suggestus tormentarios

constituere, ibique

tormenta collocare.

Dresser des batteries. Aggeres jacere, struere.

Bastion. Propugnaculum, munimentum

mœnium latea sustentans.

Bastion; fort. Propugnaculi agger,

munimentum majus;

propugnaculum.

Bedeau, appariteur. Minister Academiæ publicus.

Dire le benedicite. Mensam sacrare, mensam

cibosque appositos

precibus consecrare.

Bibliothèque, tablettes; rayons, Foruli, plutei, armarium.

cases (d’une bibliothèque).

Biens-fonds affectés à l’aîné Bona, patrimonia, quæ caput

d’une famille (en France, stirpis sequuntur, quæ natu

dans l’Amérique maximo obtingunt. espagnole, etc.).

Fonds de terre, bien, biens- Fundus.

fonds, terre, propriété, domaine.

Biens meubles; mobilier. Ea quæ moveri possunt,

suppellex.

Faire le bilan; balancer un Accepti expensique rationes

compte; faire le compte subducere. des dépenses et des

recettes; faire le compte du bilan.

Bill; projet de loi du parlement Scriptum a supremo Angliæ

(en Angleterre). Senatu Regi propositum, ut

ei calculum addat vimque

legis conferat; typus condendæ legis in Anglorum Comitiis,

constitutio publica senatus

Anglici.

Billet. Codicilli, epistola minuscula,

ceræ pusillæ.

Billet de logement (milit.). Tessera hospitii militaris.

Biscuit. Panis nauticus, bis coctus.

Biscuit de mer. Panis nauticus.

Blanc-seing. Charta vacua manu alicujus

signata.

Bloquer, assiéger une ville; faire Assidere urbi, corona

le blocus, le siége d’une circumdare, mœnia ville. exercitu circumvenire.

Bombarder une ville, une place. Verberare urbem tormentis,

injicere in urbem pilas

ferreas nitrato pulvere sartas. Totius belli apparatu

ad urbem agere.

Bombes. Malleoli, olla ignaria ferramentis

varii generis vel grandine ferrata conferta.

Bombes; obus,—boulets de Bolides igneæ, pilæ igniariæ,

canon. pilæ ferreæ nitrato pulvere

sartæ. Candentes globi in

sublime protrusi. Missilis

ignis globi. Tædæ, malleoli

illiti pice: qui modus adhibebatur in

oppugnationibus veterum.

Bombe remplie de matières Malleoli.

inflammables (t. de guerre).

Agrandir l’empire, le royaume, Proferre fines, imperium.

—reculer les bornes de l’empire. Étendre son règne, sa domination.

Bourse, édifice public où Basilica mercatorum, locus

s’assemblent les mercatorum conventui négociants, les agents de destinatus, ædificium change... pour travailler mercatorum conventui d’affaires. agendisque

deliberationibus

exstructum.

Boussole. Pyxis nautica, arcula

magneticam acum

complexa.

Brèche; dans les murs, dans les Valli hiatus, disjecta mœnia,

remparts; crevasse;— ruinæ monumentorum. remparts en ruine.

Battre en brèche (les Crebris tormentorum ictibus

fortifications).—Faire, mœnia convellere, ouvrir une brèche. labefactare; ruinam

mœnium edere,

impressionem facere in

muros.

Réparer les brèches. Muros quassatos raptim

objectis saxis, vimineis

fascibus reficere.

Battre en brèche les remparts. Tormentis muros quatere.

Bref pontifical. Litteræ a Pontifice Romano

publice scriptæ vel scribi solitæ.

Bréviaire. Liber precationum et hymnorum

sacerdotum vel cleri usibus destinatus. Codex precum

in horas obiri solitarum.

Brigade.—Escouade. Caterva, manus delectorum

militum.

Brigadier; chef d’escouade. Præfectus alæ, ductor catervæ.

Brûlot (t. de marine). Navis incendiaria, navis

inferendis incendiis parata.

Bulletin de victoire. Laureatæ litteræ.

 

C

Couper le câble (de l’ancre). Rudentes succidere.

Cadet (d’une famille noble). Secundo tertiove loco a nobili

familia ortus.

Cadet (milit.), jeune Miles e nobilium cohorte.

gentilhomme qui servait de

soldat pour apprendre le

métier; soldat du corps des cadets.

Caisse militaire. Ærarium militare.

Calendrier, almanach. Fasti.

Camp retranché. Castra opere munitissima.

Lever le camp; décamper; se Castra movere ex aliquo loco.

mettre en marche.

Gens de la campagne, Gentiles, populares.

campagnards, villageois, paysans.

Entrer en campagne. Copias in campum deducere,

copias extrahere ex hibernis, exercitum in expeditionem deducere.

Entrer, se mettre en campagne; Excire ex hibernis copias.

quitter, sortir de ses quartiers d’hiver.

Campement fixe, campement, Castra stativa.

camp, cantonnement.

Camp-volant. Manus expedita, agmen

expeditum.

Camp-volant; un petit corps (de Expedita delectorum manus.

cavalerie). Equitum globus, manus,

parva equitum turma.

Former un camp-volant, la Phalangem constituere,

phalange (grecque); deligere pugnacissimos former, organiser un corps viros. d’élite; faire un choix des plus braves soldats.

Pièce, canon (t. d’artillerie). Tormentum bellicum, igniarium,

machina muralis.

Gros canon, canon de gros Tormentum æneum majus.

calibre, pièce de siége. Tormentum majoris moduli.

Tormentum diverberandis

muris aptum.

Canon démonté, cloué. Tormenta exarmata, clavis

confixa.

A la portée d’un coup de canon. Ad ictum tormenti, quantum

tormentum jacere potest.

Tirer du canon, faire partir des Tormenta excutere, ignem

coups de canon. tormentis admovere.

Canonicat, prébende. Canonia; canonica.

Canoniser, mettre au nombre Sanctorum ordinibus inferre, in

des saints, élever sur les numerum sanctorum autels. referre.

Cantinier. Mercatores annonarii,

mercatores castrenses.

Capitaine. Centurio.

Capitaine général (en Supremus belli dux.

Espagne).

Capitaine commandant la Præfectus pretoriano militi.

garde.

Capital. Caput, sors.

Capital improductif. Nummi vacui, pecunia nil lucri

reddens.

Augmentation du capital. Pecuniæ accessio.

Décréter l’impôt personnel, la Imperare tributum in capita.

capitation.

Capitaux, fonds, capital. Pecuniæ in fœnore positæ.

Capitulation de l’empereur Lex regia. Pacta in quæ

romain. princeps regimen iniens

fidem obstringit.

Capituler, se rendre, traiter de Cum hoste convenire, conventa

la capitulation, de la tractare. reddition d’une place, en

arrêter les conditions.

Caporal. Decurio.

Carabinier. Sclopus equestris.

Cardinal. Purpuratus Pater; purpuratus

Romanus, is quem rubens

galerus ornat.

Collége des Cardinaux, le sacré Senatus sacer Pontificis

Collége. Romani.

Mardi-gras; carnaval. Dionysia, Bacchanalia,

Liberalia, dies Baccho sacri, publica

comessatione exigi soliti.

Connaître son caractère, son Suum nosse ingenium, genium.

humeur, son tempérament.

Ceux qui ont le même Qui natura consentiunt, eodem

caractère, le même ducuntur genio. tempérament, le même

naturel, les mêmes penchants.

Ce qui nous répugne; ce qui Quæ non faciunt ad nostrum

répugne à notre caractère, genium. à notre tempérament; ce qui est contraire à nos

penchants, à nos inclinations.

Carroussel; course aux Pugna equestris ludicra, de

chevaux; course aux chars; annulo ad metam tournoi. proposito. Exercitatio

equestris animi causa instituta, dimicatio ludicra,

equestris.

Cartel. Litteræ provocatoriæ ad

pugnam singularem.

Casemates. Cæsæ criptæ. Imæ criptæ ad

latera propugnaculorum.

Domunculæ militares

occultæ.

Casuel; émoluments. Reditus fortuiti, sportulæ.

Catafalque. Castrum doloris.

Cathédrale. Ædes sacra primaria, ædes

princeps.

Catéchiser; enseigner à qqn les Prima rudimenta sanctioris

éléments de la doctrine doctrinæ aliquem docere,

chrétienne. imbuere aliquem fidei

mysteriis.

Cause criminelle; chambre Judicium capitis, causa capitis,

criminelle. quæstio.

Être caution de qqche, se In rem aliquam fidem suam

rendre caution de qqche, interponere, sponsorem, se

répondre de qqche, alicujus rei præstare. garantir qqche.

Garantie, caution, Formula præstandæ securitatis.

cautionnement, droit, fidéjussion, acte, écrit, par

lequel on répond de qqn ou

de qqche.

Cavalerie légère; (par ex. Levis armaturæ equites.

hussards).

Fête centenaire de la Fondation Secularis Academiæ natalis.

de l’Université, de l’Académie.

Faire une charge de cavalerie. Equestrem procellam excitare.

Cérémonial. Rituum aulæ et solemnium

consignatio.

Maître des cérémonies. Magister rituum et morum

aulicorum, vel rituum sacrorum supremus

moderator.

Battre la chamade, c. à d., Proclamare ad deditionem,

donner le signal de la colloquium hostium reddition; proposer de se poscere. rendre; faire des propositions de reddition.

Battre la chamade; battre le Signum dare deditionis,

tambour de la caisse pour deditionem offerre. donner le signal de la

reddition.

Chambellan. Regi vel Principi ab interioribus

cubiculi præfectus.

Grand chambellan. Cubiculi regii vel Principis

præfectus.

Chambre des députés (anct. la Comitium.

place où se tenaient les

assemblées générales du

peuple romain).

Membres de la chambre haute Patres superioris et inferioris

et membres de la chambre curiæ. basse (Angl.); membre du sénat et membre de la

chambre des députés (France); membre de la chambre des seigneurs et

membres de la chambre

des députés (Prusse).

Chancelier. Præses fori regii, scriba regis

supremus et sanctior.

Chapelet, rosaire. Corolla Mariana; corona

calculorum precatoriorum.

Chapelle. Ædicula sacra, sacellum,

sacrarium.

Maître de chapelle. Præfectus chori musicorum vel

canentium.

Le chapitre d’une cathédrale, le Senatus sacerdotum.

corps des chanoines.

Faire une charge de cavalerie Equestrem procellam excitare.

(t. de guerre).

Chemin couvert. Via operta.

Chevalier de Malte. Eques sacram in Turcas

militiam professus, eques

Rhodius seu Melitensis.

Chevaux de bât, de somme, de Jumenta sarcinaria, clitellaria.

trait.

Chevaux de frise (t. de guer.), Ericii militares, cervi, trabes

pièces de bois garnies de aculeis confixæ, asperatæ,

pieux ferrés, pour défendre ante portam, castrorum

une brèche, arrêter la valla, aciei principia defixæ.

cavalerie, etc.

Chevaux de frise (t. de fortif.). Sudes ligneæ ferreis cuspidibus

horrentes, armatæ.

Cheveux postiches, faux Fictitiæ comæ, supposititiæ

cheveux, perruque, suggestus comæ, coiffure. galericulus, caliendrum.

Chiffre. Numeri Arabici.

Écrire en chiffres; chiffres. Notis arithmeticis et occultis uti.

Le chœur. Statio musicorum.

Ligne de circonvallation. Limes extimus, circuitus

castrorum.

Ouvrages, retranchements, Pro portis castrorum.

lignes de défense en avant

du camp.

Lettre circulaire. Libelli circum ordines missi.

Lancer } une lettre circulaire. Provincias publicis litteris de re

Donner } aliqua edocere.

Publier }

Modeler qqn en cire. In cereis figuris fingere aliquem,

cera exprimere aliquem.

Traduire, citer qqn en justice. Deferre alicujus nomen ad

senatum, in jus vocare,

postulare legibus, reum

peragere.

Prêter le serment de fidélité à In fidem et clientelam alicujus

qqn; se mettre sous le se recipere, sacramentum

patronage de qqn; se faire apud aliquem dicere, le client de qqn. clientelam profiteri.

Coadjuteur d’un Évêque. Adjutor Episcopi, in partem

sacrarum curarum

assumptus.

Collation (en parlant des Legitima collocatio sacri fundi.

charges, des dignités).

Collation (léger repas au lieu du Modica et vespertina cænula,

souper). pomeridiana libatio.

Droit de collation. Jus vocandi sacerdotem.

Colonel; tribun (militaire). Tribunus militum. Moderator

legionis.

Colonel, commandant des Præfectus principibus

cadets, du corps des nobilissimæ juventutis. cadets.

Colonel, capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis

officier d’artillerie; tormentariæ, præfectus capitaine, officier du génie. fabrum.

Lieutenant-colonel. Legionis legatus, tribuni militum

vicarius, tribuni legatus.

Commandant des postes, des Præfectus vigiliarum classis.

sentinelles de nuit.

Major de place; commandant Præfectus vigiliarum

de place. præsidiarius.

Maintenir une discipline sévère Acerbiore uti imperio, disciplinæ

parmi les troupes, avoir le militaris rigidum exactorem

commandement rude. se præbere. Terrore magis

minisque quam

benevolentia continere

militem.

Conférer à un général un Summam imperii, imperium

pouvoir dictatorial, un liberum militare, nullis commandement absolu, la legibus aut conditionibus

dictature. adstrictum, alicui

committere.

Commanderies (en parlant de Ordinis sacri præfecturæ quæ

l’ordre teutonique et des vel ad Teutonicos aut chevaliers de Malte). Melitenses equites

spectant.

Tour de comédie, représenter Peragere fabulam.

une comédie.

Comédiens, histrions, Actores fabularum, artifices

saltimbanques. scenici, histriones.

Commissaire. Recuperator principis, Regis a

negotiis commissus,

cognitor causarum, rei inquisitor, quæsitor.

Commission, exécution (d’un Procuratio rei mandatæ.

mandat).

Compagnie (des soldats). Centuria.

Être de faible complexion, avoir Tenui aut nulla potius valetudine

une santé délicate. esse. Corpus morbis

obnoxium.

Complices. Sceleris socii, facinoris

administri.

Compliment, révérence. Honor verborum, honorifica

compellatio; verba officiis

plena.

Sans compliment, sans Sine fuco et fallaciis, citra

déguisement, loyalement. honorem verborum.

Compte borgne, inexact. Impeditæ.

Compte juste, exact. Expeditæ.

Compte des recettes et des Ratio accepti et expensi, ratio

défenses. acceptorum et datorum.

Régler un compte; liquider, Rationes subducere, rationes

(terme de finances). dispungere, edere.

Articles de compte. Æra.

Mettre qqchose sur le compte Expensum alicui ferre.

de qqn; faire passer qqche en compte à qqn.

Résumé d’un compte; compte Breviarium rationum.

par bref état.

Comtes qui sont princes du Comites Principum dignitate

Saint-Empire. præfulgentes.

Condamné. Datus ad supplicium.

Se confesser, aller à confesse. Animum noxis expiare, obire

confessionis sacrum

mysterium.

Confesseur, directeur de Qui alicui a confessionibus est,

conscience; directeur qui alicujus animum spirituel. moderatur.

Saisir qqche; faire la saisie de Manu prætoria alicujus bona

qqche; mettre arrêt sur detinere. qqche; séquestrer; mettre sous séquestre; confisquer.

Confisquer les biens. Facultes alicujus in publicum

conferre, bona alicujus

publicare, in publicum addicere, proscribere.

Obtenir son congé (du service Vacatione militiæ, missione

militaire). donari.

Connétable (chef des armées). Comes stabuli, summus rei

bellicæ in Gallia præfectus,

tribunus celerum.

Mauvaise conscience; Conscientia sceleris, facinoris,

conscience perverse. Une mens male sibi conscia,

conscience bourrelée de quæ agitatur et perterretur

remords. tædis furiarum ardentibus.

Chercher, trouver, mettre sa Conscientia bene factorum se

consolation dans une solari. bonne conscience.

Être empêché de faire } une chose Religione impediri.

de

ne pouvoir pas faire }

conscience.

(Quand la conscience ne permet

pas de faire une chose.)

Résoudre des cas de Quæstiones de virtutibus,

conscience; traiter des moribus explicare, Officia devoirs du chrétien. Christiani hominis tradere,

quæ sunt de finibus bonorum et malorum in re

Christiana explicare.

N’avoir point de conscience, Religione nihil sibi ducere.

être un homme sans Homo sine ulla religione et

conscience, sans foi ni loi. fide.

Je puis faire cela en sûreté de Salvo officio, salva fide id mihi

conscience, ou en bonne integrum est. conscience, ou en toute conscience.

Membre du conseil Assessor sacri senatus.

ecclésiastique, membre du

conseil de fabrique.

Conseil ecclésiastique, conseil Senatus sacer consessus, vel

de fabrique (cathol.), consilium sancti ordinis. consistoire (protest.).

Conseiller d’État; membre du Qui principi a consiliis est in

conseil d’État; membre du rebus quas publicas conseil privé. appellamus. Vir e

sacerrimo principis consilio.

Conseiller intime. Consiliorum regiorum particeps,

qui est in sanctiore principis consilio.

Membre du consistoire. Assessor sacri senatus.

Décret, décision du consistoire. Decretum senatus sacri.

Constitution (ensemble des lois Leges imperii quibus salus

fondamentales d’un état). reipublicæ continetur,

nititur.

Constitution robuste; forte Corpus natura solidum in

constitution; santé solide. multos labores duratum.

Corporis firmitas.

État du ciel; aspect des étoiles Astrorum cœli affectio, siderum

(en termes d’astrologie), positus. constellation.

Constitution militaire. Belli apparatus.

Écrire l’histoire contemporaine. Scriptis res suorum temporum

mandare, celebrare,

illustrare.

Contexte. Nexus orationis et forma,

verborum ambitus,

connexa et cohærens inter

se orationis series.

Contrebande, marchandise Merces prohibitæ, interdictæ.

prohibée.

Contre-batterie. Suggesta tormentorum hostibus

opposita.

Inspecteur; contre-maître, Redemptor operis, manceps

surveillant, intendant. operarum.

Contributions, impôts; charge. Census bonorum, tributum.

Contrôleur. Rationum custos et vindex,

redituum consignator.

Controverses, points Fidei capita, quæ in

controverses. disceptationem vocantur.

Convalescence. Pristina valetudo, confirmata a

morbo valetudo.

Convention, traité pour Pactio de transfugis et captivis

l’échange des transfuges et permutandis. des prisonniers.

Convoquer la diète, la chambre. Comitia edere, indicere.

Copie de lettre. Descriptio, exemplum

litterarum.

Un exemplaire, une copie Exemplum recognitum.

figurée; une copie conforme.

Copiste. Homo, puer a manu, librarius.

Ceux qui sont du même corps Curiales.

de métier, de la même

Corporation.

Corps, armée de réserve. Manus militum ad subitos belli

casus seposita.

Corsaire (t. de mar.). Navis prædatoria.

Corvette; yacht. Navis liburnica.

Cotisation volontaire; secours Collatio gratuita.

volontaire en argent; subside, subvention volontaire.

Couleuvrine. Tormentum colubrinum,

colubrina.

Couleuvrine (artill.). Tormenta longiora a colubris

nominata.

On fait jouer les couleuvrines; Colubrinis verberatæ sunt

on a tiré des couleuvrines. ædes, hostis colubrinas

exercuit, misit in tecta.

Couper la retraite à qqn; couper Reditu aliquem excludere.

les vivres à une ville, etc....; Commeatu privare, empêcher le transport des intercludere, prohibere. vivres,—des provisions (pour une forteresse, une armée).

Par coups, de taille. Cæsim.

Cour; suite d’un prince, d’un roi; Comitatus aulicus.

courtisans.

Juge de la cour. Judex curiæ provincialis.

Cour d’Appel. Summus senatus

provocationum.

Employé à la chambre, à la Curiæ fisci adscriptus.

cour des comptes; directeur, président de la

chambre, de la cour des

comptes; trésorier, administrateur de la caisse

du roi, d’un prince.

Secrétaire de la chambre des Census curator.

domaines, de la cour des comptes.

Rendre ses comptes à la cour. Ad ærarium rationes referre.

Marcher, courir en grande hâte, Cursum incitare, iter accelerare,

précipitamment, à toutes celeri itinere aliquo jambes; hâter son pas. contendere, non observata,

stata quiete festinare iter.

Couronne foudroyante ou Malleoli et ignes, tædæ pice et

d’artifice (guer.). sulphure mistæ, picea

sulphureaque serta.

Courtine (mur entre deux Injecti muri loricæ, longitudo

bastions et qui en joint les seu ductus murorum lorica flancs). mœnium.

Vils courtisans. Tineæ soricesque palatii.

Couvrir d’une flotte, de Ora maritima classem

vaisseaux, les côtes disponere. maritimes.

Tout crédit lui est enlevé. Omnium rerum fides ei

abrogatur.

On lui enlève } Fidem amittere.

tout crédit,

Il perd }

Avoir perdu son (tout) crédit.

Être en crédit auprès de qqn; Fidem amittere.

avoir bonne réputation.Avoir perdu son (tout) crédit.

Il n’y a plus de crédit; il n’y a Concidit fides, fides cessit e

pas de confiance. foro.

Croiser (sur la mer), établir des Maritimos prædones

croisières (t. de marine), consectando mare tutum

courir (les côtes). reddere.

Courir la mer, croiser sur la mer Classem dimittere

en tout sens; couvrir la mer quoquoversus. Maria, sinus

de ses croisières. omnes scrutari navibus.

Protéger une province, un pays Defendere provinciam a

contre les ravages de la depopulatione. guerre; couvrir une province.

Couvrir les derrières de l’armée Cingere ultimum agmen valida

par une forte arrière-garde. manu.

La Sainte Croix. Lignum salutare, in quo omnium

noxas sua unius morte

expiavit Christus.

Faire le signe de la Croix, se Salutari se signo munire,

signer. signum crucis digito in

fronte effingere, ducere.

Cuirassier; en général tous les Milites cataphracti, equites

soldats qui portent la loricati quibus tegumenta

cuirasse, tels que les ferreis laminis serie inter se

carabiniers. connexis.

 

D

Date d’une lettre. Dies epistolæ adscripta.

Lettre datée du même jour; Litteræ eodem datæ tempore.

lettre de même date.

Davier, tenailles, pince (instr. de Forcipes.

chirurgie).

Débarquer les soldats. Milites in terram exponere.

Dissiper ses biens en Luxu opes perdere, prodige

débauches. profundere.

Décret, ordre du Sacré-Collége. Decretum sacri senatus.

Défalquer;—soustraire. Detrahere de summa.

Craindre les défilés. Angustias itineris vereri.

Occuper les défilés. Viarum, montium fauces milite

insidere, præsidia in angustiis collocare, arctas

vias milite et operibus

munire.

Enfermer l’armée ennemie dans Adversarios locorum angustiis

un défilé, dans une gorge constringere. de montagne; acculer l’armée ennemie contre

une montagne, un défilé.

Définir un mot; en fixer le sens, Notionem verbi certis limitibus

l’acception. circumscribere, definire,

arctare.

Dégrader; casser. Exauctorare, sacro gradu

dejicere.

Dégréer un vaisseau (terme de Exarmare navem.

marine).

Démocratie. Imperium populi, seu populare.

Départ (des troupes); Discessus militum; profectio;

décampement. militare iter.

Annoncer le départ. Iter pronuntiare.

Donner les ordres du départ. Vasa militari more conclamare;

signum dare colligendi vasa.

Dépendances. Jura accessionum.

Députés d’un pays. Status provincialis, collationum

provincialium præfecti.

Desserrer les rangs. Manipulos laxare, diducere.

Dessert; friandises, confitures, Mensa secunda, bellaria.

pâtisseries, tout ce qu’on

sert à table au dessert.

Détachement de soldats. Manus militum, globus

armatorum, delecti milites.

Diamètre; ligne diamétrale. Linea dimetiens, recta, ducta ab

extremitate una circuli ad

alteram per centrum.

 

Action ou } Actio injuriarum. en diffamation. Procès }

Avoir un procès en diffamation. De fama dimicare.

Il est d’humeur difficile, d’un Inest dissimilitudo morum.

caractère difficile, d’une

grande inégalité d’humeur.

Digue; jetée; chaussée. Moles fluctibus opposita.

Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum

fleuve, d’un torrent, par une coercere. digue; endiguer un fleuve, un torrent.

Articles de discipline militaire. Leges militariæ, castrenses.

Il parle tantôt d’une chose, Sermo sibi non constat.

tantôt d’une autre, sans

suite; ses discours n’ont ni queue ni tête; il fait des coq-à-l’âne; il dit des extravagances.

Se rendre à discrétion (se dit Armis depositis ad victoris

d’une armée ou d’une ville clementiam confugere, se

prise). suaque omnia alterius

potestati permittere, nullis

conditionibus admissis

urbem vel provinciam sub suam potestatem redigere.

Dispenser, exempter, accorder Legibus solvere, legis gratiam

la dispense, l’exemption facere. d’une loi.

Nous sommes à une lieue, à la Uno lapide distamus.

distance d’une lieue l’un de l’autre.

Être en délire, divaguer, battre Aliena loqui.

la campagne.

Douane ou Accise, impôt sur Portorium, vectigal eorum quæ

les denrées, sur la consumuntur, tributum consommation. rerum ad victum et

amictum pertinentium.

Dragons. Dimachi. Desultorii milites.

Drapeaux, étendards, Signa militaria.

enseignes, bannières.

Déserter, abandonner le A signis discedere, signa

drapeau, ou simplement relinquere. déserter.

Disposer les drapeaux. Signa statuere.

Prêter serment sous le Sacramento se illis obstringere.

drapeau. De signis tutandis

sequendisque perpetuo

sacramentum sacerrimum

dicere.

Droit de nommer au bénéfice. Jus conferendi sacram

dignitatem.

Se battre en duel. Ferro cum aliquo decernere.

 

E

Souscrire à l’échange des Captivorum commutationem

prisonniers; traiter de recipere. l’échange des prisonniers.

Écho. Vox repercussa, sonus

repercussus. Imago verbi.

Faire écho. Vocem multiplicato sono

reddere.

Les montagnes font écho. Saxa et solitudines voci

respondent.

Coureur (guer.); batteur Excursor, procursator.

d’estrade (guer.); guérilla, éclaireur (guer.).

Ouvrir une école; ouvrir un Ludum litterarium aperire.

cours (de littérature).

L’écriture sainte; les saintes Sacræ litteræ; sacer codex.

écritures.

Registre d’écrou. Commentarii custodiarum.

Princes électeurs; princes de Principes Imperii qui suffragio

l’empire de l’Allemagne qui suo imperatores creant. avaient droit de vote dans

l’élection de l’empereur.

Jour des élections; jour de Dies comitialis.

l’élection.

Prince électoral. Heres Electoratus, in spem

Imperii genitus, princeps

juventutis.

Élite de l’armée; troupes levées Delecta manus, delecti milites.

pour défendre une province.

Emprunter de l’argent pour Versuram facere.

payer ses dettes.

Mettre, vendre qqche à Auctionem constituere.

l’enchère, aux enchères;— vendre à l’encan.

Vendre à l’encan; mettre à Bona voci præconis subjicere,

l’enchère. hastæ subjicere.

Encre. Atramentum scriptorium,

librarium.

Encre d’imprimerie. Atramentum fuligineum.

Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum

fleuve, d’un torrent, par une coercere. digue; endiguer un fleuve, un torrent.

Enfoncer le flanc de l’armée In latus hostium invehi.

ennemie; prendre l’ennemi en flanc.

Enfoncer les escadrons, les Se inter equitum turmas inferre.

rangs de la cavalerie.

Enfoncer le front de l’armée Principia aciei disjicere.

ennemie.

Tenir parole, remplir sa Liberare fidem.

promesse, remplir un engagement, dégager sa parole.

Celui qui a pris des Qui fiduciam accepit, debet

engagements, doit y être præstare et fidem. fidèle, doit les remplir; celui qui a reçu un fidei-commis,

doit y être fidèle, doit en

être l’exécuteur fidèle.

Serment militaire; enrôlement, Sacramentum militare.

engagement.

S’engager par écrit. Scripto fidem obstringere.

Faire diversion, porter la guerre, Distinere hostem, alio hostis

le combat sur un point curas avocare, consiliis

éloigné; attaquer l’ennemi hostis occurrere. sur un point afin de le

surprendre sur un autre;

diviser ses forces par une

attaque imprévue, simulée.

Charger l’ennemi, fondre sur Confertis turmis in hostem

l’ennemi, les escadrons impetum facere. serrés.

Couper la retraite et les vivres à Receptu commeatuque hostem

l’ennemi. excludere.

S’élancer, fondre, se précipiter In hostem se concitare.

avec impétuosité sur l’ennemi.

Offrir le bataille à l’ennemi; Hosti pugnæ copiam offerre; ad

marcher sur l’ennemi. certamen hostem

extrahere.

Entourer, enfermer l’ennemi Vallo, continuo castrorum

d’une ligne de aggere, sepimento circonvallation. crebrisque castellis hostem

cingere.

Être de connivence avec Litteris cum hoste collatisve

l’ennemi. consiliis ei belli

opportunitates prodere.

Clandestina cum hostibus

consilia conferre.

Se frayer un passage à travers Per medios hostes perrumpere,

les rangs ennemis, l’armée corporibus viam aperire.

ennemie.

Inscrire,—enregistrer; porter sur Referre in tabulas, in

le livre, sur les registres; commentarium, in codicem.

insérer dans un acte.

Enrôler, recruter des soldats. Copias comparare, scribere.

Entonner. Voce præire.

Entonner; entonner le chant, la Voce præire, preces præire,

prière. sacros modulos.

Épitaphe; inscription tumulaire. Postumæ laudes marmori vel

æri insculptæ.

Maintenir l’équilibre entre les Æqualitatem potentiæ principes

différents États. inter tueri, potentiam ita

moderari ut ne quis principum reliquos viribus

opprimat.

Ermitage. Secessus amœnus, ad

vitandam populi

frequentiam delectus vel positus.

Fondre sur l’ennemi en rangs Consertis turmis in hostem

serrés, en escadrons impetum dare. serrés.

Escarmoucher; faire une Prœlium minutum, velitarem

escarmouche, engager une pugnam conserere. échauffourée, un combat

de tirailleurs.

Escarpe. Murus fossæ interior.

Contre-escarpe. Lorica, acclive opus, fossa, viæ

coopertæ, fossæ pars mœnibus adversæ.

Escorte; garde; convoi. Manus præsidiaria.

Escouade. Manipulus, decuria,

contubernium.

Espion; émissaire, mouchard, Speculator, explorator,

mouche. emissarius.

Vers l’est, vers le levant, à l’est, Ad orientem solem.

au levant.

Être en grande estime auprès Esse apud aliquem bono loco.

de qqn, être bien vu de

qqn, être estimé de quelqu’un.

Établir de nouvelles lois Novas leges de vestitus ratione

somptuaires. temperanda condere.

Faire double étape, brûler Iter duplicare.

l’étape.

Faire une étape ordinaire. Iter justum conficere.

État-major, corps de généraux. Principes militum, delecti

ordinum militarium,

spectatissimi tribuni.

Chef de l’état-major. Summus castrorum metator.

États de l’empire, les états. Imperii ordines.

Commentaire, exposition, Explanatio evangelica,

interprétation, explication commentarius evangelicus,

de l’Évangile. vitæ actorumque Christi

diffusior explanatio.

Relever qqn de Pacem superum alicui reddere,

l’excommunication; lever communioni cœtus sacri l’interdit prononcé contre restituere aliquem. qqn.

Excommunier qqn; Devovere aliquem, exsecrari

anathématiser qqn (Égl. diro carmine, interdicere

cath.). Lancer, fulminer communione cœtus sacri, l’excommunication, interdicere sacris, ejicere e

l’anathème. cœtu sacro, usu sacrorum

prohibere, exsecratione

devovere; dirarum

formulam promulgare, ferre

in aliquem.

Exécuter un criminel. De criminis reo supplicium

sumere.

Exécuter la peine encourue. Pœnam commissam persequi.

Exercer les matelots. Nautas exercere.

Exercice; exercer les soldats; Meditatio campestris. Decursio

faire l’exercice aux soldats. militaris. Componere

solvereque ordines

edocetur miles.

Decursiones militares,

voluptaria prœliorum

simulacra.

Je le sais, je l’ai appris par Usu, experiendo didici.

expérience; j’en ai été instruit par expérience.

S’expliquer; s’exprimer; rendre, Exprimere sensa dicendo.

exprimer sa pensée. Sensa mentis explicare,

sensus suos alicui aperire.

Promere, quæ in animo

latent.

Expressions, termes; Exquisita verba et sonantia.

expressions choisies; termes sonores.

Basse extraction; un homme de Dedecus natalium. Homo cum

vile origine, de honteuse probro natus. extraction.

Extrait, abrégé, précis, Breviarium, compendium,

sommaire (d’un livre). commentarius brevis.

Tout hasarder, aller jusqu’au Extrema omnia experiri, pati

bout, pousser les choses rem ad supremum jusqu’à la dernière discrimen adduci: extrémité. novissimum casum

exspectare.

 

F

Façon, main d’œuvre. Manus pretium.

Faire { un legs pieux; Dicare aliquid sacris usibus.

{ une fondation pieuse; { un legs,

des legs pour des œuvres pies.

Faire faillite, banqueroute. Cedere foro, cedere bonis.

Homme fantasque, agité de Homo fanaticus, homo manibus

vaines terreurs. suis malisque umbris

actus, vel tuta vereri solitus, terroribus

exagitatus.

Fascines; fascinage. Fasces viminei, fasces fruticum,

crates militares,

sarmentorum fasciculi.

Faire des fascines; faire du Sarmenta virgultaque colligere.

fascinage.

Ouvrier en fascines, fagoteur; Lignator.

gabionneur.

Préparer des fascines pour Materiam cædere crateis et

garnir les approches (les pluteis faciendis, struendis,

tranchées) et les gabions. plectendis.

Un copiste infidèle; faussaire, c. Librarius mendosus.

à d., qui altère un acte authentique, qui fait un

faux, ou une fausse signature.

Fausse monnaie. Adulterini nummi.

Sans perfidie, sans duplicité, Sine fuco.

sans fraude, sans fausseté.

Faux. Fallax, insidiosus, veteratorius.

Faux cachet. Signum adulterinum.

Cacher une haine profonde Odium pectore abditum multis

sous des paroles verborum lenociniis

mielleuses; être un homme obtegere. faux, un traître.

Fécial, héraut d’armes qui Fecialis.

déclarait la guerre.

Droit fécial. Jus feciale.

Félonie; action de félon; perfidie Crimen in beneficii auctorem

d’un vassal. commissum.

Fête; solennité. Solemnis, festus dies.

Fief. Prædium beneficiarium.

Demander (une terre) en fief. Inaugurationem beneficiorum

ab aliquo petere.

Recevoir (une terre) en fief. Ritu beneficiario inaugurari.

Figures de Rhétorique, style Lumina orationis, ornamenta

figuré. verborum et sententiarum.

Fixer, faire la fixation des Litem æstimare.

dépens, fixer l’amende qui

doit être payée par le

condamné dans une affaire

d’exaction ou de péculat; estimer le prix d’une chose

disputée, ou régler les frais

à payer par celui qui perdra

sa cause.

Flancs d’une armée rangée en Latera legionis, agminis; alæ.

bataille, ailes. (On dit l’aile droite, l’aile gauche, en

parlant d’une armée rangée en bataille.)

Flanc d’un bastion, d’un fort. Latus propugnaculi.

Flancs dans les ouvrages de Propugnacula in ambitu,

fortifications. recentiore structura.

Attaquer les flancs dégarnis de Latere aperto hostem aggredi.

l’armée ennemie.

Garnir de cavalerie les flancs Latera equite munire.

de l’armée; protéger, couvrir les flancs.

Pour que l’ennemi ne puisse Ne hostes a lateribus suos

pas prendre, attaquer ses pugnantes circumvenire troupes en flanc. possent.

Serrer l’ennemi par les deux Ab utroque instare, utrumque

flancs. urgere.

Descendre le fleuve; se laisser Vehi secundo flumine.

aller au courant de l’eau,

aller en aval, à vau-l’eau.

Remonter le fleuve; naviguer Adversum flumen navis subit.

contre le courant, aller

d’amont.

Flux et reflux,—flot et jusant. Maritimi æstus maximi.

Maritimorum æstuum

accessus et recessus.

Fonder une ville;—établir une Coloniam deducere, coloniam

colonie; coloniser. constituere in aliquo loco.

Force d’un terme, d’un mot. Vis verbi.

De ses propres forces. Suo, proprio Marte.

Formalités; étiquette (en usage Formulæ loquendi in aulis

à la cour). principum usurpari solitæ.

Formulaire; formule, forme, Formula.

formalités; définition—(t. de droit)—règle, principe, loi, formule (au figuré).

Jurer, prêter serment d’après la Jurare in certa verba.

formule prescrite.

Fortifier une montagne. Montem opere circumvenire.

Fortifier une ville.—Bloquer, Oppidum vallo castellisque

cerner une ville, entourer circummunire seu d’ouvrages (une ville qu’on claudere, oppidum assiége). circumvallare, vallo urbem

circummunire, vallum in

oppidi circuitu ducere. Oppidum operibus

claudere.

Fossé, fosse, excavation, Fossa.

creux.

Bord du fossé, de la fosse. Labrum, margo fossæ.

Chariot de bagages; fourgon. Currus sarcinis onustus.

Fourrage. Pabulum, frumentatio.

Être de piquet au fourrage. Pabulatores tueri.

Envoyer la cavalerie fourrager, Equites dimittere pabulandi

au fourrage. causa, milites frumentatum,

pabulatum mittere.

Fourrier. Scriba cohortis, legionis.

Fourrier. Curatores sclopetarii tribuni seu

centurionis.

Fourrier de la cour. Curator hospitiorum aulicorum.

Fourrier, sous-officier qui Hospitiorum designator.

marque les logements, fait

la répartition des vivres.

Sergent-fourrier (pour Designator, curator hospitiorum

l’infanterie); maréchal-des- militarium. logis (pour la cavalerie).

Frais de transport; voiture; Portorium.

naulage; bachotage.

Faire fusiller qqn. Commilitonum glandibus

sternendum aliquem

objicere.

Fusée. Ignis artificiosus, contestandæ

publicæ lætitiæ accensus,

recta linea in altum assurgens.

Décharger (un fusil). Exonerare.

Coup de fusil. Ictus sclopi.

Recevoir un coup de fusil; être Glande plumbea prosterni,

tué d’un coup de fusil. transverberari.

Fusils; carabines; mousquets. Sclopi igniarii majores, ferreæ

fistulæ, bombardæ

ductiles. Sclopus igniarius.

Charger (un fusil). Fistulam ferream pulvere nitrato

et glande onerare.

Balle de fusil. Glans plumbea.

Il est éloigné de la portée d’un Tanto spatio distat, quantum

fusil. globus e ferrea fistula

emissus conficit.

Fantassin; fusilier; simple Levis armaturæ pedes, miles

soldat, mousquetaire. manipularis.

 

G

Gabions. Corbes terra farti, vimineæ

cistæ.

Soustraire les gages à qqn, Stipendium alicujus avertere,

priver qqn de ses gages; stipendio aliquem fraudare.

rabattre sur les gages de

qqn.

Salarier, payer qqn; donner, Stipendium, attributam

payer à qqn ses gages, pensionem, officii pretium

son salaire, ses alicui constituere, appointements, son numerare, ferre. traitement.

Gala (fêtes, festin à la cour). Pompa solemnis aulæ,

celebritas aulæ procerum.

Galant, homme poli, de bonnes Vir omnibus rebus ornatus, ad

manières, d’une éducation omnem humanitatem distinguée. excultus.

Galanterie; politesse, douceur, Comitas, lepor, urbanæ

affabilité dans nos relations munditiæ. avec autrui.

Galerie dans laquelle les Tecta ambulatiuncula.

Athlètes s’exerçaient pendant le mauvais temps.

Galeries, portique (galerie dont Intercolumnia ambulationis,

le comble est soutenu par xystus, porticus. des colonnes, des arcades), xyste.

Garantie du gouvernement; Fides publica.

protection de l’État (t. de droit).

Garde noble. Equestris ordinis juvenes,

excubias circa cubiculum

principis vice militum agentes.

Garde du roi. Apparitor regius.

Garde urbaine, garde Urbanæ cohortes.

municipale; milice de la ville.

Garde, cohorte prétorienne; Milites prætoriani, stipatores.

garde particulière du

général, du conseil, de

l’empereur.

Avant-garde. Antecursores ex militia levi.

Préfet du prétoire; commandant Præfectus prætorio vel

de la garde. prætoriano militi.

Cohorte prétorienne, garde du Cohors prætoria, custodiæ

corps, garde royale, corporis regii assueti impériale. milites.

Caporaux (ceux qui sont Exempti a statione, immunes

exempts de monter la stationum. Editores garde). Editores tesseræ tesseræ. (ceux qui donnent le mot d’ordre (milit.)).

Mettre garnison dans une Præsidiis locum tenere.

place; occuper une place,

une ville.

Mettre l’armée en garnison, en Exercitum per oppida dispertire.

quartier.

Renforcer la garnison. Præsidium majoribus copiis

firmare.

Général de brigade. Summus vigiliarum præfectus.

Général de cavalerie. Summus equitum præfectus.

Lieutenant-général, général de Legatus, summi ducis vicarius,

division. qui legati locum obtinet, qui

secundum locum imperii

tenet.

Général en chef, généralissime, Supremus castrorum

maréchal; feld-maréchal præfectus. (allem. et autr.).

Général en chef de l’artillerie, Rei tormentariæ ad exercitum

grand-maître de l’artillerie pertinentis præfectus

summus.

—lieutenant-général

d’artillerie (jadis).

Général d’infanterie. Peditum summus præfectus.

Vaguemestre général. Supremus rei vehicularis in

exercitu præfectus.

Commissaire général des Supremus excercitus curator.

armées; intendant militaire en chef.

Aide-de-camp (d’un général). Adjutor ducis seu præfecti, qui

mandata ductoris perfert.

Généalogie. Origo familiarum, ex qua

clarorum virorum

propagines possint

cognosci. Familiam alicujus

inde a primordiis ad nostram ætatem

recensere.

Généralissime. Imperator summus, ad quem

unum summa imperii redit.

Ingénieur militaire; officier du Castrorum metator, architectus

génie. militaris, artis muniendi

magister, machinator

operum bellicorum,

machinali scientia clarus.

Un gentilhomme d’ancienne Avitæ nobilitatis, multarum

extraction, de vieille imaginum. souche.

Un gentilhomme de fraîche Homo novus.

date.

Géographie. Sedes locorum, regionum

descriptio.

Géôlier. Triumvir carceris.

Géométrie. Studium dimetiendæ terræ.

Giberne. Theca sclopetaria pulveris pyrii,

theca qua sclopi fartura

custoditur.

Batterie de gobelets. Caliculi quibus agyrtæ

circumstantium oculos

perstringunt.

Golfe. Sinus.

Gondole; barque (vénitienne). Navicula Venetorum, navis

velox, biremis Veneta, Venetorum phalesus.

Soldats du train, goujats. Calones.

Gouverneur; président (d’une Præfectus præsidii, provinciæ

province en Allemagne). rector.

Vice-gouverneur; vice-président Provinciæ legatus, præsidio

(Allemagne). præfecti vicarius.

Grands (d’Espagne). Optimates Hispanorum primi

ordinis, primæ admissionis.

Gradué. Honoribus Academicis ornatus.

Gratification. Congiarium.

Grenadier; fusilier. Miles qui glandes pulvere

nitrato fartas manu ejaculatur.

Grotte. Crypta hortorum artificiosa, apta

vitandis æstivis caloribus.

Guerre sans caractère public; Bella privata, privata auctoritate

guerre qui a pour motif le indicta. droit du plus fort, c. à d., une guerre illégitime, illégale, injuste.

Faire une guerre défensive. Bellum illatum repellere,

defendere, propulsare.

Bagages; matériel de guerre, Instrumentum militare,

munitions. instrumentum militiæ.

Motifs de la guerre; son utilité. Ratio belli, rei militaris.

Théâtre de la guerre. Belli sedes, bellum hic vel ibi

constitit, collatum est.

 

H

Hallebarde. Hastata securis. Securis hastæ

præfixa.

Nombre, harmonie d’un Oratio ad numerum cadens.

discours.

Orateur qui a la phrase Cujus aures perfecto et

harmonieuse (pour le style completo verborum numero

et pour le débit). gaudent.

Haste (lance, javelot sans fer). Hasta pura.

Heiduques. Pedites Hungari. Milites

provinciales. Hungariæ

pedites.

Publier de tous côtés par la voix Præconibus circummissis

des hérauts. edicere.

Royaume héréditaire; états Regnum patrium, regnum quod

héréditaires. nascendi jure, hereditate

obvenit.

Héritier naturel, légitime, ab Ab intestato, cui nascendi jura

intestat. hereditatem addicunt.

Hommage lige; devoir de Jus beneficiarium, nexus

vassal. beneficiarius.

Homme d’affaires de qqn, son Curator rei privatæ, qui procurat

gérant, régisseur, alterius rationes et negotia.

procureur, agent.

Des hommes, des gens de Viri amplissimi.

qualité, de haut parage.

Mon honneur est en jeu, y est Agitur de honore meo.

engagé; il s’agit de mon honneur.

Point d’honneur. Summa honoris.

Hôpital; hôtel-Dieu; lazaret. Valetudinarium publicum.

Tireur d’horoscope. Qui notato ortu, futura

hominibus edicit, fatorum

est astris vanus interpres.

Dresser ou faire tirer, faire, Divinatio natalitia; prædicere,

dresser l’horoscope de divinare quo quis fato natus qqn. sit.

Huguenot. Religioni reformatæ initiatus.

Huissier. Accensus.

 

I

Ici, là il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi

riches. magno proventu.

Faire des courses, incursions Excursiones in hostilem agrum

sur le territoire ennemi. facere. Excursiones. Faire la petite guerre, la Excursionibus se guerre de guérilla, la locupletare. guerre en partisan.

Compagnie des Indes Societas Indiæ orientalis,

orientales. collegium mercatorum, qui

orientalis Indiæ merces

permutant.

Je reste indifférent, cela me Non est quod gaudeam

laisse indifférent, dans une metuamve. indifférence complète; ce n’est pour moi, ni un sujet

de joie, ni un sujet de

crainte.

Choses indifférentes. Res neutræ.

Indulgence papale. Noxarum condonationes a

supremo Sacrorum

Antistite concessæ.

Sous-inféoder. Prædium beneficiarium

transferre in alium eodem

jure.

Influence des astres, de la lune. Vis stellarum. Lunæ tractus.

Astrologie, science prétendue Astrologia divinatrix.

de l’influence des astres;

divination.

Ingénieur militaire; officier du Castrorum metator, architectus

génie. militaris, artis muniendi

magister, machinator

operum bellicorum,

machinali scientia clarus.

Ingénieur civil. Machinali scientia clarus;

machinator.

Ingénieur des ponts et Architectus pontibus viisque

chaussées. curandis præpositus;

viarum pontiumque

curatores.

Inquisition, tribunal de Fidei quæsitorum tribunal.

l’inquisition.

Prendre une inscription à Initiatio academica. Albo

l’université. studiosorum inserere.

Studiis initiare aliquem,

ritibus academicis.

Intendant, inspecteur des Annonæ, redituum regiorum

contributions (indirectes). curator.

Inspiration divine; souffle d’en Afflatus divinus, Numinis

haut. impulsus.

Installation (en parlant des Legitima collocatio sacri

personnes). census.

Installer qqn. Inaugurare aliquem.

Instituer qqn son légataire, Ex asse heredem scribere.

héritier universel.

Intendant militaire en chef. Primarius negotiorum

bellicorum curator.

Intendant des ouvriers. Præfectus fabrum.

Intérêt exorbitant, usuraire. Iniquissimum fenus.

S’intéresser, prendre intérêt au Consulere communi saluti,

bien public. dignitati. In commune

consulere.

Intérêts. Fenus, usura, pecuniæ reditus.

Faire de son mieux pour tous Utriusque facere causa.

les deux; servir les intérêts de l’un et de l’autre.

Chercher le bien de qqn; aider Consulere alicui; consilio,

qqn de ses conseils; opera, studio adesse alicui.

prendre à cœur les intérêts de qqn.

Gros intérêts. Gravissimæ usuræ.

Interrègne. Interregnum.

Inventorier; dresser un Commentarium bonorum

inventaire. conscribere.

Invention, découverte. Inventum callidum, cogitatum

acutum.

Investiture (moyen-âge). Solemnia inaugurationis in

munus sacrum.

Imposer des marchandises Peregrinarum mercium portoria

étrangères; mettre l’accise constituere. sur les importations.

Impôt sur les consommations. Vectigal eorum quæ

consumuntur, census

rerum venalium.

Impôt pour la guerre contre la Pecunia in bellum Turcicum

Turquie. collata.

Impôt ou droit sur le vin. Exactio vinaria.

Impôt personnel, capitation. Exactio in capita.

Accise, impôt sur le vin. Exactio vinaria.

Être exempt d’impôts. Omnium onerum nancisci

immunitatem.

Improvisateur.—Improviser, Extemporalis, vir subita

parler, décider sur-le- expedire paratus. Subita champ, sans préparation. proferre, dicere, disceptare.

Irrégulier. Declinans a regula, præter

regulam.

 

J

Janissaires. Turcarum pedites statarii,

pedites prætoriani

Turcarum Imperatoris.

Journal, gazette. Ephemerides rerum novarum,

commentarii rerum

publicarum.

Journal; livre-journal. Libellus in quem quotidiana

acta referuntur.

Livre-journal; journal. Commentarius, annales.

Juge militaire; auditeur, grand Judex militaris, castrensis,

prévôt. Juges du camp, quæsitor causarum ceux qui dans les combats militarium. judiciaires, les joûtes...

étaient chargés de veiller à

ce que tout se passât selon

l’usage.

Jugement dernier. Decretorius ille dies generis

humani, dies novissimus,

quo Christus ad judicia

exercenda descendet.

De ce pas, je vous ferai citer en Faciam ut a prætore tibi statim

justice. dies dicatur.

 

L

Lance armée d’un fer. Præpilata.

Langue maternelle. Sermo patrius.

L’égalité. Observatio legum, juris.

Hôpital, hôtel-Dieu; Lazaret. Valetudinarium publicum.

Légitime (subst. fém.): portion Pars bonorum quæ hereditate

que la loi assure aux inter filios dividitur. enfants sur les biens du

père et de la mère (t. de droit).

Lettre de change. Litteræ argentariæ.

Lettre de créance. Litteræ fidei publicæ, auctoritas

Legati, litteræ quæ fidem

legationis adstruunt.

Lettre d’investiture. Litteræ beneficiariæ.

Lettres de représentation. Litteræ commendatitiæ recens

electi.

Lettre perfide, contenant la Litteræ Bellerophonteæ.

perte de celui qui en est le

porteur.

Adresser une lettre à qqn. Inscribere alicui perferendas

litteras.

Élite de l’armée; troupes levées Delecta manus, delecti milites.

pour défendre une province.

Lexique; dictionnaire; Liber vocum notiones

vocabulaire. complexus, libri qui

dictionum sensa

collegerunt.

Licencié. Primos a doctore honores

consecutus.

Licencier, renvoyer du service, Exauctorare.

congédier. (milit.)

Lieutenant. Centurionis vicarius,

procenturio.

Lignes de communication (t. de Brachium fossarum, linea

fortif.). communis, quæ vulgo

communionis.

Entourer avec une armée toute Totum opus militum corona

la ligne des fortifications. cingere.

Garnir de troupes toute la ligne Totum opus militum corona

des fortifications, des cingere. retranchements.

Ouvrir, établir des lignes de Castellum brachiis cum opere

communication entre le castrorum conjungere. château et le camp.

Livre des recettes et des Codex accepti et expensi.

dépenses.

Recueil de notes, mémoire, Electorum commentarius.

mémorial; livre de raison ou grand livre, c. à d., un registre où les négociants

portent tout leur compte

par doit et avoir.

Loterie. Ludus, qui sorte facta constat,

urna sortis fortuitæ.

Demi-lune (fortific.), lunettes Lunatum munimentum,

(fortif.). propugnaculum.

 

M

De ma (ta, sa) propre main. Manu mea, tua, sua.

Mettre une maison en vente. Ædes venales inscribere.

Majeur. Aliena tutela emancipatus,

liberam rerum suarum administrationem adeptus.

Fidéicommis. Majorat, celui qui Heres fiduciarius.

possède un majorat. Fideicommissaire.

Mandat d’arrét. Litteræ facinorosi

comprehendendi causa

missæ.

Champ de Mars; place d’armes; Campus martius, diribitorium.

champ de manœuvre. Rendez-vous des troupes.

Manufacture; fabrique. Officina operum manu

factorum.

Marche. Iter.

Marche forcée. Magnum iter, magnum itineris

spatium.

Battre, sonner la marche; Receptui canere, signum dare,

sonner la retraite. signum buccina dare, tuba

revocare milites.

Se mettre en marche, en route; Iter inire, aggredi.

partir.

Observer la marche de l’armée Itinera hostium observare,

ennemie. explorare.

Contre-marche. Itinera transversa.

Feld-maréchal (en Allemagne et Summus castrorum præfectus.

en Autriche), maréchal (en France), généralissime; général en chef. Commandant en chef.

Maréchalat; Feld-maréchalat Supremi castrorum præfecti

(Allem. et Aut.). vicarius.

Donner la bénédiction nuptiale Ritibus sacris jungere connubii

à; marier. fœdera, solemni

præcatione nuptias

lustrare.

Matricule. Album, formula censendi.

Maxime, règle, principe. Regula.

Mausolée; un monument élevé Mausolæum; monumentum

pour témoigner de la exsequiarum causa, douleur publique. contestando publico dolori

positum.

Mèche. Funis e fomite. Incendiarii

funes.

Mécontent, malcontent, de Animus alienus et offensus.

mauvaise humeur.

Médaille commémorative; Nummus in memoriam rei

médaille. singularis, facti, relatæ

victoriæ cusus, nummus

vetustatis gratia

asservatus.

Médaillon. Nummus modi majoris, maximi

moduli.

Exercer la médecine; être Medicinam exercere.

médecin.

Nourriture obtenue à force de Victus precarius.

prières, en demandant

l’aumône; mendicité.

Dire la messe, célébrer le saint Rem divinam facere, sacris

Sacrifice. operari.

Dire la messe pour les défunts, Sacrum piaculare facere,

la messe des morts; expiare manes chanter une messe de defunctorum. requiem, un requiem; célébrer un office pour les

morts, faire le service

(funèbre) pour (tel défunt).

Ouïr, entendre la messe, Rebus divinis interesse.

assister à la Messe, au

saint Sacrifice.

Mesure (musiq.); cadence. Modus vocum, numerus in

cantu.

Meurtrières (ouvertures dans Gula propugnaculi.

les remparts pour tirer à

couvert).

Milices. Milites provinciales, armati

populares, raptim ad arma

convocati.

Mine. Cuniculus. Furnulus. Sinuosi

mæandri, pulvere pyrio

farti.

Une mine qu’on a fait jouer, Cuniculi accensi.

sauter.

Miner un ouvrage (de Cuniculis aggerem subtrahere.

fortification), le faire sauter.

Minéral; fossile. Fossilia.

Mines de fer. Secturæ ferrariæ, fodinæ.

Les mines firent une large Cuniculo suffossa mœnia

brèche aux remparts. ingens nudarunt spatium.

Faire des mines. Cuniculos rectos agere.

Faire des brèches aux remparts Cuniculis muros subruere.

à l’aide des mines.

Ici, là, il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi

riches. magno proventu.

Revenu des mines. Pecunia quæ ex metallis redit.

Contre-mines. Cuniculi adversi, oppositi.

Transversus meatus.

Mineur. Nondum rerum suarum liberum

usum adeptus.

Missel. Liber sacer ritualis, liber

liturgiæ.

Coiffé d’une mitre. Infulatus, mitratus, sacris infulis

conspicuus.

Modèle, exemple. Exemplar; modus formaque.

Être fidèle à son modèle. Ab exemplari pendere.

Avoir de bonnes mœurs, avoir Moribus se probare.

une conduite irréprochable.

Mœurs légères, conduite Mores facillimi.

légère, facile.

Monarchie. Dominatus unius; potentia

singularis.

Directeur de la monnaie. Monetæ censor.

Montre. Horologium portatile, rotatum

minus.

Lois morales, de la morale. Res morum, morum præcepta.

Celui qui est mort civilement, Ærarius, capite census.

qui a perdu ses droits de

citoyen; qui est frappé de mort civile.

Mortier (artillerie), pièce Mortarium ignitum, bellicum,

d’artillerie pour lancer des tormentum excitando bombes. incendio, succutiendis

ædibus.

 

N

De naissance honnête, de Honesto loco natus.

famille noble.

D’illustre naissance. Natus haud obscuro loco,

summo loco.

Naturaliser. Civitate donare peregrinum.

Négociateur de la paix; Conciliator pacis, disceptator de

médiateur de la paix. pace.

Neutralité. Animus a studio partium

alienus, neutri parti addictus animus.

Neutre. Medius, neutrius partis, medium

partibus se præstare.

Vers le nord, du côté du nord. In septentriones spectare.

Notaire. Qui præscriptoris Cæsarei jura

adeptus est, obsignator

testamentorum publica

auctoritate præditus.

 

O

Observer la marche des Itinera hostium observare,

ennemis. explorare.

Officiers supérieurs. Præfecti belli superiori honore,

primorum ordinum

ductores.

Sous-officiers. Præfecti militum inferiori

dignitate.

Opéras. Ludi scenici qui canendo

peraguntur.

Opuscule, brochure, petit traité. Libellus exiguus.

Le Pater, l’oraison dominicale. Formula precandi a Christo

instituta.

Oratoire; chapelle. Ædicula, sacellum, sacrarium,

locus privatæ pietati sepositus, dicatus.

Décret impérial; ordonnance du Sanctio imperatoria, lex regia,

roi; ordonnance royale. lex in quam fidem suam Capitulaires de obstringunt Cæsares. Charlemagne.

Ordre, commandement. Imperium, imperata,

præscriptum.

Agir d’après les ordres, le Agere ad imperium.

commandement.

Donner des ordres secrets, des Tabellas signatas præfectis

instructions secrètes aux dare. officiers supérieurs.

Mot d’ordre; mot de ralliement. Tessera militaris.

Chercher le mot d’ordre. Tesseram vigiliarum petere.

Donner le mot d’ordre. Signum edere. Tesseram

vigiliarum promulgare.

Obéir aux ordres, au Imperio parere.

commandement.

Sans l’ordre, contre les ordres Injussu ducis.

du général.

Orgue portatif. Organum pneumaticum duobus

follibus instructum, quod in

locum quemcumque

transferri potest.

Ouvrages à corne (fortific.). Cornuta opera.

Ouvrages extérieurs (m.), Munimenta exteriora, quæ

dehors (m. plur.), pièces manu adjuncta sunt, opera

détachées pour les munitioni præstructa, fortifications; forts avancés. moles insularum specie a

vallo divulsæ et aqua

circumfusæ.

 

P

Pacha (gouverneur d’une Purpuratus v. g. Bosnensis.

province turque). Administrator provinciæ

apud Turcas.

Pain de munition. Panis castrensis, secundarius.

Pairs. Proceres regni, qui jure

suffragandi in regno gaudent.

Palissades. Valli, sudes munimenti

præpilatæ, cervi. Sudium

sepimentum. Palorum

vallum.

Palissades de pieux pointus (t. Furcati stipites ad hostis

de fortif.). ascensum prohibendum,

conferti sudium pectines.

Couper, préparer des pieux Comparare.

pour faire une palissade.

Faire une palissade; planter des Sudes, stipites præacutos

pieux pour faire une defigere. palissade.

Pape; souverain-pontife; saint- Summus pontifex; papa.

père. Romanæ Ecclesiæ

supremus pastor.

Recevoir la bénédiction du A pontifice solemni precatione

Pape. lustrari.

Recevoir un Bref du pape, du Litteræ a Pontifice Romano

souverain-pontife. publice scriptæ.

Papiers sans valeur. Scriptum nullius pretii.

Un paragraphe, un article, un Nimium quam longa verborum

chapitre démesurément continuatio. long.

Parapet. Lorica, lorica post circitorum

viam.

Parapet. Collis jaculatorius, mœnibus

superstructus, colles

interpositi in extrema mœnium planitie, valla

prominentia. Tumuli

propugnaculo impositi.

Élever des parapets sur les Pluteos vallo addere.

remparts; garnir les remparts de parapets.

Parer, détourner un coup; éviter Declinatione quadam alicujus

un coup en se détournant. petitionem effugere.

Actes du parlement en Tabulæ publicæ supremæ

Angleterre. curiæ in Anglia.

Héraut; envoyé parlementaire Caduceator.

(qui porte un caducée).

Messager de paix.—Héraut Caduceator, pacis internuntius.

parlementaire (qui porte un caducée).

Parquet; plancher parqueté. Pavimentum tesselatum.

Parrain. Baptismatis testis, pater

lustricus, sponsor fidei,

sacræ initiationis arbiter.

Choisir un parrain. Adhibere aliquem sponsorem

fidei.

Servir de parrain à un enfant; Ad sacrum fontem sponsor fui.

tenir un enfant sur les fonts

de baptême.

Pasquinade; libelle. Libellus famosus;

criminationibus confertus

liber.

Défendre le passage de.... à Itinere prohibere aliquem.

qqn.

Délivrer un passeport à Commeatu, publicis litteris

quelqu’un. instruere aliquem.

Refuser un passeport à Prohibere commeatu, aliquem

quelqu’un. intercludere.

Passion, affection, inclination. Prava animi affectio.

La passion de N.-S.-J.-C. Historia Christi patientis.

Réciter le pater pour qu’un Præire verba orationis

autre le répète mot pour Dominicæ alicui.

mot.

Patrouille; guet. Excubitores, circitores.

Piquet; garde du camp, Milites, equites pro castris

patrouille à cheval. excubantes.

Patrouiller, faire la patrouille. Vigilias intentiori cura lustrare.

Pause. Respiratio in arte musica.

Presser le payement. Consectari debitum.

Pélerinage. Peregrinatio religionis causa.

Le jour de pénitence et de Solemnes, publicæ

prières publiques est supplicationes ad prescrit. deposcendam superum

pacem indictæ sunt.

Pensionnaire. A pensionibus reipublicæ.

Grand-pensionnaire, c. à d., Procurator reipublicæ in

principal chargé d’affaires Hollandia. en Hollande.

Percepteur, receveur. Coactor, exactor.

Période (litt.). Ambitus verborum, circuitus

orationis, continuatio

verborum.

Appliquer des pétards contre Pylocastrum admovere,

une porte; visser des applicare, injicere portæ. pétards à une porte (guer.).

Enfoncer, entamer une Perfringere, disjicere

phalange; rompre les phalangem. lignes ennemies.

Arrière-bouche; pharynx, Gula.

gosier; gorge, cou; gueule.

Phénomène, apparition céleste. Apparitio sideris.

Pièces de campagne. Tormentum castrense, tormenta

legionum.

Piété (filiale); affection pour ses Pietas.

proches; respect (pour ses maîtres); amour (de la patrie).

Respect; piété. Religio.

Livrer une ville au pillage; Vitam fortunasque civium

mettre une ville à sac. direptioni militum objicere.

Demi-pique; pique de vélite Velitaris.

(infanterie légère chez les Romains).

Être de piquet au fourrage;— Populares tueri.

mettre de piquet au fourrage.

Pistolet,—revolver. Bombarda minor, equestris;

manualis fistula.

Place frontière. Urbs quæ fines tuetur,

propugnaculum imperii

defendendis limitibus

appositum.

Plaider; plaider une cause. In foro versari, causam agere,

causæ alicujus patronum

exsistere.

Profession d’avocat; assistance Opera forensis,

d’un défenseur; plaidoirie. commentationes

causarum.

Plénipotentiaire (d’un prince, Rerum agendarum summa

d’une nation). potestate instructus.

Celui qui fait jouer les machines Is qui tormenta intendit,

de guerre, (de nos jours on machinarum bellicarum dirait pointeur d’artillerie) librator. ou d’une manière plus

générale: officier du génie

et d’artillerie.

Un tonneau, un baril de poix. Cupa tæda et pice conferta.

Règlement de police; loi Lex sumptuaria, ordo disciplinæ

somptuaire (chez les civilis. Romains).

Politique. Prudentia civilis.

Excellent politique. Pacis artium gnarus.

Pompe à feu, à incendie. Machina delendis ædium

incendiis deserviens,

deputata.

Ponton. Rates junctæ trajectui aptæ, ad

transeundum instructæ.

Porcelaine. Vasa fictilia Sinensium.

Portier, concierge. Atriensis.

Portraits des aïeux; portraits de Patrum et avorum picta effigies.

famille.

Reconnaître la position, la Situm urbis perspicere.

situation d’une ville.

Ne pas maintenir une position; Locum non tenere.

lâcher pied.

Prendre position sur une Capere collem.

hauteur, une colline.

Possesseurs d’un bien Possessores prædii hereditarii.

héréditaire.

Obtenir qqche à titre de Aliquid titulo supremi dominii,

possession absolue. neminique obnoxio jure

consequi.

Chevaux de poste. Equi publici, meritorii, cursorii,

veredarii.

Grand-maître des postes. Cursuum publicorum supremus

moderator.

Environner l’ennemi d’une ligne Cingere hostem stationibus in

de postes, et l’assiéger en modum obsidii. qqe sorte.

Post-scriptum. Transversus versiculus

extremæ epistolæ.

Poudre. Pulvis pyrius, nitratus,

tormentarius.

Praticable, faisable, possible. Quod fieri potest, in usum

deduci potest.

Prébende; bénéfice. Reditus et census ex bonis

sacris.

Gouverneur, précepteur de Moderator juventutis nobilis, qui

jeunes gens de qualité, de liberalibus juventutis studiis

bonne famille. dux et moderator præest.

Prêcher; faire un sermon; De rebus divinis ad populum

annoncer la parole de concionem dicere, publice

Dieu. interpretari res divinas.

Prédicateur. Præco verbi divini.

Préliminaires de paix, bases Prima lineamenta pacis. Rudis

d’un traité de paix. pacis typus.

Se mettre en devoir de faire le Quæ ad oppugnationem oppidi

siége (d’une ville), faire les pertinent comportare. préparatifs du siége.

Prescription; surannation (de), Acquisitio seu adjectio dominii

usucapion (t. de dr. rom.). per continuationem

temporis lege definiti. Usucapio.

Dispute sur la préséance. Certamen honoris.

Être en dispute, disputer sur la In honoris contentionem

préséance. incidere.

Président du conseil privé. Senatus sanctioris princeps.

Être président, avoir la Tota comitia suis humeris, curis

présidence de la chambre sustinere. des députés.

Prétendant. Æmulus regni.

Élever des prétentions sur Jura antiqua revocare.

d’anciens droits.

Prêter de l’argent à intérêts; Fenori pecuniam dare.

placer de l’argent.

Prêter, avancer de l’argent à Pecunias expensas alicui ferre.

qqn.

Grand-prévôt de l’armée. Penes quem est summa imperii

custodia.

Primipile ou primipilaire, c. à d., Primi pili centurio.

1ᵉʳ centurion; celui qui commande la 1ᵉʳᵉ compagnie des triaires.

Premier capitaine.

Prince royal, impérial. Heres regni, in spem regni

genitus.

Droits de justice; frais de Lis æstimata, expensæ litis.

procédure; dépens.

Procession. Solemnis sacrorum pompa,

supplicantium agmina.

Aller en procession. Deducere pie supplices.

Proclamer par des hérauts Præconibus circummissis

envoyés dans différentes pronuntiare. directions.

Faire profession; faire, émettre Vota solemnia sacri ordinis

ses vœux; se consacrer à nuncupare, DEO se

DIEU par les vœux. solemni votorum sponsione

devovere.

Au prorata (dr.), à proportion, Pro rata parte, pro cujusque

proportionnellement. facultatibus.

Supprimer, enlever, refuser le Intercessionem tollere.

droit de protestation.

Protester. Intercedere, vetare, obnuntiare,

contra obtestari.

Protonotaire. Primarius scriba, primus eorum

qui reipublicæ sunt ab

epistolis.

Protonotariat. Primarii scribæ munus.

Puits artésien; jet d’eau. Aquæ artificiose prosilientes.

 

Q

Quaker. Secta tremulantium.

Qualités. Bona quæ a natura data sunt,

ingenii bona, dotes animi.

Quarantaine. Mora quadragesimum in diem

producta, tempus valetudini

experiundæ præfixum.

Loger l’armée, mettre l’armée Exercitum in agris collocare.

en quartier dans les villages.

Quartiers; quartiers d’hiver; Stationes militum; hiberna,

campement; stativa. cantonnements.

Assigner les quartiers d’hiver. Hiberna constituere.

Quitter ses quartiers d’hiver; Copias ex hibernis excire.

entrer en campagne.

Quartier général du roi. Tabernaculum regis.

Quartier général (prétoire Prætorium.

anciennement).

Quête, (collecte ecclésiast.). Pecunia viritim collecta. Stipis

voluntaria collatio.

Argent quêté, produit d’une Pecunia viritim, in capita collata.

quête.

Quittance, acquit; reçu. Syngrapha, chirographum,

acceptilatio.

Quittance générale, finale. Agnitio satisfactionis

plenissima.

 

R

Rançon. Pretium captivorum.

Rangs. Ordines.

Garder les rangs. Servare ordines.

Rompre les rangs. Ordines laxare.

Rangs serrés; être en rangs Conserta agmina, densati

serrés. ordines consistunt, inter

aciem consistens miles.

Lettre de rappel; édit, décret en Edictum, decretum quo cives,

vertu duquel ceux qui milites sub extero Rege

occupent des postes stipendia merentes domum militaires ou civils dans un revocantur. pays étranger sont rappelés, pour motif de

guerre.

Référendaire; rapporteur. Cujus est in consilio publico

causarum momenta

exponere.

Ratifier. Ratum habere, auctoritate

publica aliquid affirmare.

Ration. Demensum annonæ militaris.

Ravelin; demi-lune. Portæ propugnaculum,

munimentum extra mœnia.

Récapituler; résumer. Summa rerum capita repetere.

Assurer réception, donner Pecuniam datam referre.

quittance de l’argent prêté Pecunias expensas alicui

à qqn. referre acceptas.

Recette assurée. Reditus status.

Recette fortuite. Reditus fortuitus.

Le produit de la recette couvre Ratio par est acceptorum et

les dépenses; les facti impendii. dépenses et les recettes se

balancent.

Porter en compte les recettes. Ratio accepti scribitur.

Le produit de la recette et les Ratio par est acceptorum et

dépenses se balancent. datorum, ratio accepti et

expensi congruit.

Receveur des contributions, Ærarii tribunus, curator census

percepteur. bonorum.

Receveur de l’accise, des Curator census e victu persolvi

contributions indirectes. soliti.

Donner à quelqu’un une Præmia rei pecuniariæ alicui

récompense en argent. tribuere.

Recruter, faire des levées; Exercitui, regionibus

enrôler. supplementum scribere.

Recueil de notes, mémoire, Electorum commentarius.

mémorial; livre de raison ou grand livre, c. à d., un registre où les négociants

portent tout leur compte

par doit et avoir.

Revenir aux premières Ad easdem deditionis

conditions de reddition. conditiones recurrere.

Élever, construire des redoutes. Ad extremas fossas castella

constituere.

Se charger d’un rapport; Aliquid ad principis arbitrium

rapporter, référer (t. de referre. palais).

Réfléchir. Rei alicujus rationem ducere.

Réfuter, repousser, une Refellere crimen et rejicere in

accusation calomnieuse, suum auctorem, refutare en triompher; convaincre injuriam, retundere conatus

de crime l’accusateur par calumniæ. ses propres arguments.

Régale; droit régalien. Jus regi sacrum.

Régent; lieutenant-général de Interrex.

l’empire, du royaume; vicaire de l’empire; interroi.

Registres publics, documents Auctoritates publicæ.

(actes, titres, pièces justificatives).

Règle. Regula.

Religieuse. Virgo DEO sacrata, quæ

integrum virginitatis florem

DEO solemni votorum sponsione dicavit.

Jour de repos. Dies ad quietem datus.

Représailles. Jus talionis, pignorationes.

Faire des réquisitions de vivres, Frumenti vecturas finitimis

de munitions de bouche. civitatibus describere.

Résidence royale. Regia.

Respect; vénération, déférence; Reverentia, veneratio.

témoignage de respect; hommage.

Résumé d’un compte; compte Breviarium rationum.

par bref état.

Ligne de circonvallation, Limes externus, circuitus

ouvrages, retranchements, castrorum. Pro portis lignes de défense en avant castrorum. du camp.

Retranchement, tranchées, Aggeres castrenses.

ouvrages en terre, palissades pour protéger

un camp, une armée.

Couvrir, protéger par des A fronte contra hostem fossam

retranchements le front de ducere. son armée.

Collationner, revoir un écrit, un Recognoscere exemplum,

ouvrage, un opuscule. libellos.

Revue, inspection, révision. Delectus militum, lustratio

exercitus.

Faire passer la revue à l’armée; Numerum copiarum inire,

passer la revue des censum agere militum, troupes. lustrare, recensere

exercitum.

Inspecteurs; intendants qui Censores militum.

passent la revue des troupes; officiers de révision.

Rôle; état des hommes Album militare.

présents à la revue.

Ordo; rituel. Liber in quo continetur ratio

Divini officii, liber in quo

ratio in dispensandis salutis

mysteriis tenenda

proscribitur.

Ordo, directoire, rituel. Liber in quo continetur ratio

divini officii et salutis

mysteriorum

dispensandorum.

Rote; sacrée congrégation, Judices sacrarum cognitionum.

(tribunal de la Rote). Sacri cognitores Romæ.

Voie, route militaire. Via militaris.

Abandonner la voie, la route Via militari decedere.

militaire.

 

S

Recevoir, fréquenter les Sacra mysteria, salutis mysteria

Sacrements. obire.

Sacristie. Aditum, locus in quo apparatus

sacer sumitur, in quo

occulta et recondita templi

servantur.

Saisir qqche; faire la saisie de Manu prætoria alicujus bona

qqche; mettre arrêt sur detinere. qqche; séquestrer; mettre à la séquestration, confisquer.

Salaire; gages; appointements, Annua merces, stipendium.

traitement; solde (milit.).

Sauf-conduit. Litteræ tutum iter præstantes,

litteræ auctoritatis publicæ.

Sauf-conduit. Fides publica.

Donner un sauf-conduit à qqn. Præstare fidem publicam.

Scander un vers. Versum, carmen metiri.

Sceau de la ville. Signum publicum.

Séjour (t. milit.). Locus ad militum requiem.

Selle. Sella equestris.

Sénat (France); chambre haute, Ordo senatorius, senatus

chambre des Lords amplissimus, patrum (Anglet.); chambre des sanctum concilium. seigneurs (Allemagne).

Sénat, ordre du sénat, conseil, Ordo senatorius.

les membres du conseil.

Sentinelle perdue. Conclamatæ salutis extimæ

vigiliæ. Procubitores, qui

infestas maxime et hosti

oppositas stationes

occupant.

Relever qqn de sentinelle;— Vices stationum mutare.

relever de poste un factionnaire.

Saisir qqche; faire la saisie de Manu prætoria alicujus bona

qqche; mettre arrêt sur detinere. qqche; séquestrer; mettre à la séquestration, confisquer.

Sergent-major. Ordinum diribitor, instructor

centuriæ.

Serment de bannissement, de Cautio de inimicitiis ponendis,

ne pas revenir et de ne pas de non revertendo. se venger (féod.).

Se purger d’une imputation, Jurejurando se purgare.

d’une accusation par serment.

Vaisselle de table, service en or Vasa convivalia ex auro et

et en argent. argento.

Constituer, imposer une Imponere servitutem fundo.

servitude sur un bien; grever de charges, d’impôts un bien.

Il est d’un caractère si bien Est ita temperatis moderatisque

tempéré, qu’il sait unir la moribus, ut summa sévérité à l’affabilité. severitas cum summa

humanitate conjungatur.

Simonie. Rerum sacrarum nefaria

nundinatio.

Être situé. Situm esse.

Sommairement, en résumé, par Ex singulis capitibus, per capita,

manière d’extrait, summatim, per compendia. compendieusement, en abrégé, en raccourci.

Voir à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque

la soustraction, ce qui experiri, quid reliqui sit. reste.

Spahis. Turcicus equitatus.

Substitut. Qui alicui ad munus obeundum

adjunctus est.

Cicéron ne dut ses succès qu’à Cicero omnia incrementa sibi

lui-même. debuit.

Pacte de confraternité; de Pacta gentilitia.

succession réciproque.

Succursale, (église) annexe. Templum proprio Curione sacro

destitutum, templum

ejusdem Parochiæ.

Vers le sud, au sud, au midi. Ad meridiem.

Suffragant. Vicarius Episcopi.

Lieu de supplice; gibet. Locus publicus facinorosorum

supplicio deputatus; locus

quo hi qui ad supplicium

sunt dati, securi percutiuntur.

Supérieure (d’une simple Rectrix Virginum DEO

congrégation). sacrarum, quæ collegio

sacrarum Virginum vel Virginibus DEO sacratis

præest, antistes sacrarum

Virginum.

Surplis; aube. Vestis, tunica lintea.

Donner un sursis à qqn, Statuere alicui diem laxiorem.

accorder un délai à qqn.

Obtenir un sursis, un délai Potestatem ampliandi nancisci.

d’ajournement.

 

T

Musique en tête, tambour Tympana resonantia,

battant. tympanorum sonus.

Taxe; taux, prix; estimation. Rei æstimatæ pretium.

Chanter le Te Deum. Hymnum Ambrosianum

cantare.

Teneur de livres. Actor summarum, rationum

magister.

Second, témoin (d’un duel). Arbiter singularis certaminis.

Prendre son temps (familier). Tempus aucupari.

Dans les termes mêmes In ea ipsa verba quæ Nævius

prescrits par Nevius. præibat.

Testament. Testamentum; supremæ

morientis litteræ.

Texte (d’un auteur, d’une loi). Verba auctoris seu legis.

Tirer du fusil, du pistolet, du Glandes fundere.

revolver.

Tomber. Labi.

Tracer de nouvelles Muris locum destinare.

fortifications. Designare mœnia, fossas.

Traînards. Milites itinere confecti,

moratores, invalidi milites,

qui agmen sequi non

possunt.

Payer par traite; faire tirer une Pecuniam permutatione

traite sur son compte. trajicere.

 

Remplir les { clauses } In pactione manere. d’un traité. { articles }

Traiteur; restaurateur. Structor conviviorum publicus.

Tranchées. Agger militaris, fossa e terræ

aggestu in alterum labrum

altior ac munitior.

Tranchée; approches. Accessus operum, viæ

obsidionales, accessus

militum, ductus obliqui,

appropinquationes operum

militarium.

Ouvrir, conduire des tranchées Transversam obducere.

transversales, élever des

traverses.

Retranchement, tranchée. Lorica valli inferioris,

ambulacrum valli,

succinctum valli.

Ouvrir, conduire des tranchées Fossam diversis lateribus

en ligne droite. ducere.

Les soldats sont dans l’eau, Milites in appropinquantibus

dans les tranchées. paludibus et restagnantibus

aquis pene innatant.

Détruire les tranchées et les Apparatum et munitiones

gabions; détruire les disjicere. retranchements.

Ouvrir les tranchées; Vineas agere, adductibus ad

s’approcher des remparts urbem, propius muros en ouvrant des tranchées. accedere.

Trésor du roi; cour des Ærarium regium, tribunal

comptes. redituum principis.

Trésor public. Ærarium commune.

Trésor privé (d’un roi, d’un Ærarium sanctius.

prince), cassette (d’un roi), etc.

Épuiser le trésor. Ærarium exhaurire.

Verser de l’argent au trésor; In ærarium referre pecuniam.

faire un versement de

fonds au trésor.

Épuisement incroyable du Incredibiles angustiæ pecuniæ

trésor public. publicæ.

Trésorier militaire. Quæstor, minister impensæ

bellicæ, tribunus ærarius.

Officier trésorier; tribun du Minister impensæ bellicæ,

trésor; payeur de l’armée. quæstor ærarii bellici

tribunus ærarius.

Fermer les tribunaux. Justitium indicere.

Rouvrir les tribunaux. Justitium remittere, laxare,

solvere.

Tripliques (t. de palais); Secunda actoris defensio.

réponses à des dupliques,

lesquelles sont dirigées

elles-mêmes contre les

répliques.

Troupes auxiliaires. Auxilia, auxiliares milites, copiæ

subsidiariæ, catervæ

conductitiæ.

Troupes d’élite. Lectus exercitus.

Bohémien; Égyptien; tsigane. Ægyptii errones.

 

U

Équipement; uniforme d’un Vestitus militaris.

soldat.

Usurper sur...., empiéter sur les Jus alicujus convellere. In jure

droits de qqn. suo aliquem interpellare.

 

V

Annoncer, notifier les vacations Justitium indicere.

(t. de palais).

Vaisseau de guerre. Navis bellica, navis præsidiaria,

longa.

Lancer un vaisseau. Ex navalibus navem deducere.

Bateau à vapeur. Pyroscapha.

Vassal. Cliens beneficiarius, fiduciarius.

Être le vassal de qqn. Jure beneficiario alicui esse

obnoxium.

Poser des ventouses. Cucurbitulis vitreis sanguinem

extrahere.

Verbaliser, enregistrer. In adversaria, acta,

commentarios publicos

referre.

Mettre une maison en vente. Ædes proscribere.

Vicaire. Qui sacri Curionis explet vicem,

pastoris vicarius.

Ville marchande ou Forum rerum venalium quod in

commerçante. hac illave urbe præstatur.

Visiter les provinces. Proficisci in provincias visendi

causa.

Vivres, comestibles, provisions. Frumentum, res frumentaria,

commeatus; alimenta.

Faire des réquisitions de vivres, Vecturas frumenti finitimis

en nature. urbibus describere.

Fournir les vivres, les munitions Commeatum supportare,

de bouche, les provisions; sustinere. entretenir l’abondance des

vivres.

Mettre à la voile. Classe proficisci.

Voix; ton, son (de la voix). Vox, vocis sonus.

Volontaires (guer.). Milites voluntarii, honorarii.

Voter. Suffragium ferre, inire; in

suffragium ire; sententiam

dicere, expromere.

Faire voter. In suffragium mittere; ad

suffragium vocare.

 

Y

Yacht; aviso; une barque d’avis Navis tabellaria, navis velox.

(marine).

Yacht, bâtiment léger, petit Navis actuaria, liburnica.

navire à un pont.

 

Z

Fourrure de zibeline. Pellis mustelarum scythicarum.