Lexicon Latinum
Index vocum quæ in foro militari, civili sacroque obtinent.
Index vocum quæ in foro militari, civili
sacroque obtinent.
A
Abbé (d’un couvent).—Gardien Præfectus monachorum,
(chez les Capucins). monasterii rector, princeps
monachorum; abbas.
Abbesse (d’un couvent); Rectrix virginum DEO
supérieure (d’une simple sacrarum, quæ collegio
congrégation.) sacrarum virginum vel
virginibus DEO sacratis
præest, antistes sacrarum
virginum; abbatissa.
Absolution du prêtre. Oratio, solemnis precatio, qua
sacerdos Numinis vice reo
peccatorum veniam
impertit; absolutio.
Absoudre qqn; remettre les Vinculis criminum absolvere
péchés à qqn. aliquem, culpæ expertem
pronuntiare aliquem.
Accise ou Douane, impôt sur Portorium, vectigal eorum quæ
les denrées, sur la consumuntur, tributum consommation. rerum ad victum et
amictum pertinentium.
Accise, impôt sur les Exactio focorum.
cheminées.
Caisse de l’accise, des Fiscus vectigalium.
contributions indirectes.
Mettre l’accise sur chaque In singulas vini urnas nomine
mesure de vin. statam pecuniam exigere.
Receveur de l’accise, des Curator census e victu persolvi
contributions indirectes. soliti.
Accrédité (ambassadeur ou Legatus mandatis et plena
envoyé); un ambassadeur agendi potestate instructus.
muni de lettres de créance,
de pleins pouvoirs.
Accuser qqn d’un crime capital. Judicio capitis arcessere
aliquem, arguere aliquem
rei capitalis, in judicium
capitis vocare.
Actions (finances); mises (fin.). Litteræ quibus cavetur de
pecunia societati credita.
Accuser qqn de sédition,.... de Actionem perduellionis
révolte. intendere, majestatis
postulare.
Voir, à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque
la soustraction, ce qui experiri quid reliqui sit. reste.
Adjudant, aide-de-camp; officier Adjutor castrensis, vigilum
d’ordonnance. præfecti adjutor.
Administrateur de la caisse, des Ærarii civici tribunus.
fonds d’une ville; trésorier; payeur.
N’avoir aucun rapport d’intérêts, Nullo commercii jure misceri.
d’affaires avec..., ne pas faire d’affaires, le commerce; ne pas entretenir, n’avoir pas de
relations commerciales avec......; ne pas traiter d’affaires avec....
Avoir des rapports d’intérêts ou Res rationesque contrahere
d’affaires avec qqn; faire cum aliquo. des affaires, le commerce avec qqn.
Agent, chargé d’affaires. Curator negotiorum publicus,
actor publicus.
Général-adjudant; aide-de- Adjutor ducis.
camp.
L’aile droite, l’aile gauche (d’une Ala, cornu, dextra, sinistra.
armée).
Droit d’aînesse. Jus natu majoris, vel maximi.
Ajournement d’une cause. Ampliatio judicii.
Sonner l’alarme. Ad arma conclamare.
Franc-alleu, c. à d., un bien Vectigalium onere immune.
libre, franc de tous droits.
Bien allodial. Prædium vel fundus a clientelari
nexu liber.
Bien allodial, terre allodiale. Prædium a clientelarum nexu
liberum.
Almanach, calendrier. Fasti.
Faiseur d’almanachs. Fastorum auctor.
Alternativement. Alternis vicibus.
Ambassadeur, envoyé, député. Legatus, orator, nuntius
solemnis.
Ambassadeur de premier ordre. Legatus primi ordinis.
Résident, ambassadeur, chargé Qui regis aut reipublicæ negotia
d’affaires (d’un État) agit. auprès d’une puissance
étrangère.
Amiral. Præfectus classis, prætor
navalis, qui classi præest.
Summus classium
præfectus. Dux militiæ navalis, rei maritimæ præfectus.
Vaisseau amiral. Navis prætoria.
Amirauté. Summus rei navalis senatus.
Amnistie. Lex oblivionis, dictorum
factorumque omnium
abolitio; plebiscitum, ne
qua præteritarum rerum
mentio fiat.
Être à l’ancre. In anchoris navem tenere, in
anchoris exspectare.
Lever l’ancre. Anchoras tollere.
Angles d’un fort, d’un bastion. Rostrum propugnaculi.
Annales. Fasti.
J’ai de l’antipathie, j’éprouve de Animo dissideo ab hoc.
l’aversion pour un tel.
Apanage, revenus annuels Redituum portio, principibus
destinés à l’entretien d’un natu minoribus assignata.
noble.
Seigneurs apanagés; princes Privati principes.
apanagés ou apanagistes; grands (du royaume), hauts fonctionnaires apanagés.
Appariteur, huissier, garçon de Apparitor, minister magistratus.
bureau.
S’approcher de l’ennemi; Castra castris conferre.
s’avancer vers l’ennemi.
Contre-approches. Excursus, procursus
obsessorum.
Archives privées. Tabularia sanctiora.
Les archives, actes publics. (Se Chartophylacium, scrinium cum
dit des archives elles- litteris, memoria principum
mêmes et aussi du local où publica, tabularium rerum
elles sont conservées.) gestarum, tabulæ publicæ,
Chartrier (d’un monastère). locus in quo tabulæ et
litteræ publicæ servantur.
Consigner dans les archives, Ad tabulas referre.
inscrire sur les registres
publics.
Tirer de la poudre des annales Ex annalium vetustate eruere
ou des archives le souvenir alicujus rei memoriam. de qqche.
Archiviste; chartrier (d’un Custos tabularum publicarum,
monastère). tabularii præfectus.
Argent monnayé. Argentum signatum.
Argent en lingot, argent non Rude, infectum.
travaillé.
Argent comptant. Pecunia præsens, numerata.
Mettre de l’argent en circulation. Pecuniam habere implicitam,
quæ in foro versatur, quæ
cohæret cum aliorum pecuniis.
Donner quittance (pour de Pecunias alicui expensas ferre.
l’argent reçu), acquitter une note, un paiement.
Manque d’argent à la chambre Incredibiles angustiæ pecuniæ
du trésor. publicæ.
Prendre de l’argent à intérêt, Fenori sumere, fenore accipere.
emprunter de l’argent à
intérêt.
Argument, preuve solide. Argumentum gravissimum et
firmissimum.
Les principaux arguments. Puncta argumentorum.
Réfuter, renverser les Argumentis aliquid refellere.
arguments.
Patron de vaisseau; armateur. Navis dominus.
Mettre bas les armes, rendre Armis positis, submissis,
les armes;—demander abjectis vitæ gratiam quartier. deposcere.
Prononcer un arrêt, rendre un Sententiam dicere.
jugement.
Quoiqu’il arrive. Utcumque cesserit, utut
evenerit.
Article de foi, symbole. Caput fidei Christianæ.
Préparer des couronnes Malleolos facesque ad
foudroyantes ou d’artifice. incendendam urbem
comparare.
Jeter, lancer des couronnes Piceis sulphureisque sertis
foudroyantes ou d’artifice subeuntes induere seu in sur les assaillants. subeuntes jacere.
Artificier (t. milit.); l’artilleur qui Librator tormentorum,
met la mèche au canon mortariorum, ollarum pour faire partir le coup; ignitarum. brigadier d’artillerie; bombardier (t. milit.).
Artillerie, pièces d’artillerie ou Res tormentaria.
simplement pièces; (ainsi on dit: des pièces de
campagne, de siége, des
pièces de 6, de 12 ...); batterie.
Garde-magasin d’artillerie. Armamentario præfectus.
Colonel; capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis
officier d’artillerie, tormentariæ, præfectus capitaine, officier du genie. fabrum.
Mener les soldats à l’assaut, les Ad assultum educere militem.
faire monter à l’assaut. Donner l’assaut.
Assiéger, mettre le siége Circumvallare, includere.
devant....
Réduire les assiégés par la Macerare fame circumvallatos.
famine; affamer les assiégés.
Répandre la terreur et semer la Magna vi pilarum fragoreque
destruction parmi les tormentorum obsessis assiégés, en tirant du terrorem detrimentumque canon et en lançant des inferre, injicere. bombes.
Comparaître au jour assigné; Venire ad constitutum diem,
comparaître en justice, vadimonium obire. répondre à une assignation.
Fixer le jour de la comparution Vadimonium concipere.
en justice; lancer contre qqn un mandat de comparution; donner une assignation, une citation.
Attaque, charge; assaut; choc. Incursio, incursus.
Attaque nocturne. Nocturna grassatio.
Prendre, attaquer l’ennemi en Adversos proterere.
queue.
Attaquer l’ennemi de front. In adversos hostes impetum
facere, impressionem dare
in adversos hostes.
En attester DIEU et les Testari DEUM hominesque.
hommes.
Droit de retraite, droit d’aubaine Census emigrationis causa
(dr.); droit, taxe de persolvi solitus. détraction. (dr.)
Donner audience à qqn; Admittere aliquem, audire
admettre qqn à l’audience. benigne attenteque.
Ne pas recevoir d’audience, Alloquio excludi, ad colloquium
n’être pas admis à non admitti. l’audience; se voir refuser une audience.
Rendre la justice, juger; être Jus dicere, exercere.
jour d’audience (en parlant d’un tribunal).
Être admis à l’audience de Ultimum convenire principem,
congé. eum supremum discessus
causa alloqui.
Auditeur général, premier juge Prætor, judex castrensis
militaire; grand prévôt. supremus, quæsitor
causarum capitalium,
militarium supremus.
Aumônier militaire, aumônier de Sacerdos castrensis, qui læsum
l’armée (cath.);—ministre supremis Mysteriis procurat
du camp (protest.). militem.
Avant-garde. Antecessores, signa prima,
acies prima.
Commander, conduire l’avant- Primo pilo præesse; primum
garde. Avoir le pilum ducere. commandement de l’avant-
garde.
Sans vous incommoder; c’est à Quod commodo tuo fiat.
votre avantage.
Temps de l’Avent. Hebdomades quæ
anniversariam nascentis
Christi memoriam
præcurrunt.
B
Bagages. Impedimenta militaria.
Piller, enlever les bagages. Impedimenta diripere.
Piller les bagages des Lixarum mercatorumque
vivandiers, des cantiniers; sarcinas intercipere. enlever les fourgons des
vivandiers, des cantinières.
Ciel de lit; baldaquin Tegmen pensile, aulæa
quelconque (au dessus suspensa. d’un trône, d’une table,
d’un autel, etc.).
Balle, grenade. Glans, ignis missilis, malleoli,
pilæ ignivomæ ignita jacula.
Balle de fusil. Glans plombea.
Banque. Mensa publica argentaria.
Ærarium mercatorum.
Banque; comptoir d’escompte. Taberna argentaria.
Banquier, changeur. Numularius, mensarius,
argentarius.
Banquier, changeur. Numularius, mensarius,
argentarius fenerator.
Uni avec qqn par le lien du Baptismatis fœdere conjunctus.
baptême.
Baraques; baraquements. Tuguriola militum; raptim
excitatæ militum domus.
Tabernacula militum e trabulis.
Barrière; barres. Cancelli lignei.
Bataillon; cohorte; compagnie. Cohors.
Former le bataillon carré, ou Agmen quadratum e milite
former le carré. constituere.
Batterie. Agger, tormentorum suggestus.
Dresser des batteries. Suggestus tormentarios
constituere, ibique
tormenta collocare.
Dresser des batteries. Aggeres jacere, struere.
Bastion. Propugnaculum, munimentum
mœnium latea sustentans.
Bastion; fort. Propugnaculi agger,
munimentum majus;
propugnaculum.
Bedeau, appariteur. Minister Academiæ publicus.
Dire le benedicite. Mensam sacrare, mensam
cibosque appositos
precibus consecrare.
Bibliothèque, tablettes; rayons, Foruli, plutei, armarium.
cases (d’une bibliothèque).
Biens-fonds affectés à l’aîné Bona, patrimonia, quæ caput
d’une famille (en France, stirpis sequuntur, quæ natu
dans l’Amérique maximo obtingunt. espagnole, etc.).
Fonds de terre, bien, biens- Fundus.
fonds, terre, propriété, domaine.
Biens meubles; mobilier. Ea quæ moveri possunt,
suppellex.
Faire le bilan; balancer un Accepti expensique rationes
compte; faire le compte subducere. des dépenses et des
recettes; faire le compte du bilan.
Bill; projet de loi du parlement Scriptum a supremo Angliæ
(en Angleterre). Senatu Regi propositum, ut
ei calculum addat vimque
legis conferat; typus condendæ legis in Anglorum Comitiis,
constitutio publica senatus
Anglici.
Billet. Codicilli, epistola minuscula,
ceræ pusillæ.
Billet de logement (milit.). Tessera hospitii militaris.
Biscuit. Panis nauticus, bis coctus.
Biscuit de mer. Panis nauticus.
Blanc-seing. Charta vacua manu alicujus
signata.
Bloquer, assiéger une ville; faire Assidere urbi, corona
le blocus, le siége d’une circumdare, mœnia ville. exercitu circumvenire.
Bombarder une ville, une place. Verberare urbem tormentis,
injicere in urbem pilas
ferreas nitrato pulvere sartas. Totius belli apparatu
ad urbem agere.
Bombes. Malleoli, olla ignaria ferramentis
varii generis vel grandine ferrata conferta.
Bombes; obus,—boulets de Bolides igneæ, pilæ igniariæ,
canon. pilæ ferreæ nitrato pulvere
sartæ. Candentes globi in
sublime protrusi. Missilis
ignis globi. Tædæ, malleoli
illiti pice: qui modus adhibebatur in
oppugnationibus veterum.
Bombe remplie de matières Malleoli.
inflammables (t. de guerre).
Agrandir l’empire, le royaume, Proferre fines, imperium.
—reculer les bornes de l’empire. Étendre son règne, sa domination.
Bourse, édifice public où Basilica mercatorum, locus
s’assemblent les mercatorum conventui négociants, les agents de destinatus, ædificium change... pour travailler mercatorum conventui d’affaires. agendisque
deliberationibus
exstructum.
Boussole. Pyxis nautica, arcula
magneticam acum
complexa.
Brèche; dans les murs, dans les Valli hiatus, disjecta mœnia,
remparts; crevasse;— ruinæ monumentorum. remparts en ruine.
Battre en brèche (les Crebris tormentorum ictibus
fortifications).—Faire, mœnia convellere, ouvrir une brèche. labefactare; ruinam
mœnium edere,
impressionem facere in
muros.
Réparer les brèches. Muros quassatos raptim
objectis saxis, vimineis
fascibus reficere.
Battre en brèche les remparts. Tormentis muros quatere.
Bref pontifical. Litteræ a Pontifice Romano
publice scriptæ vel scribi solitæ.
Bréviaire. Liber precationum et hymnorum
sacerdotum vel cleri usibus destinatus. Codex precum
in horas obiri solitarum.
Brigade.—Escouade. Caterva, manus delectorum
militum.
Brigadier; chef d’escouade. Præfectus alæ, ductor catervæ.
Brûlot (t. de marine). Navis incendiaria, navis
inferendis incendiis parata.
Bulletin de victoire. Laureatæ litteræ.
C
Couper le câble (de l’ancre). Rudentes succidere.
Cadet (d’une famille noble). Secundo tertiove loco a nobili
familia ortus.
Cadet (milit.), jeune Miles e nobilium cohorte.
gentilhomme qui servait de
soldat pour apprendre le
métier; soldat du corps des cadets.
Caisse militaire. Ærarium militare.
Calendrier, almanach. Fasti.
Camp retranché. Castra opere munitissima.
Lever le camp; décamper; se Castra movere ex aliquo loco.
mettre en marche.
Gens de la campagne, Gentiles, populares.
campagnards, villageois, paysans.
Entrer en campagne. Copias in campum deducere,
copias extrahere ex hibernis, exercitum in expeditionem deducere.
Entrer, se mettre en campagne; Excire ex hibernis copias.
quitter, sortir de ses quartiers d’hiver.
Campement fixe, campement, Castra stativa.
camp, cantonnement.
Camp-volant. Manus expedita, agmen
expeditum.
Camp-volant; un petit corps (de Expedita delectorum manus.
cavalerie). Equitum globus, manus,
parva equitum turma.
Former un camp-volant, la Phalangem constituere,
phalange (grecque); deligere pugnacissimos former, organiser un corps viros. d’élite; faire un choix des plus braves soldats.
Pièce, canon (t. d’artillerie). Tormentum bellicum, igniarium,
machina muralis.
Gros canon, canon de gros Tormentum æneum majus.
calibre, pièce de siége. Tormentum majoris moduli.
Tormentum diverberandis
muris aptum.
Canon démonté, cloué. Tormenta exarmata, clavis
confixa.
A la portée d’un coup de canon. Ad ictum tormenti, quantum
tormentum jacere potest.
Tirer du canon, faire partir des Tormenta excutere, ignem
coups de canon. tormentis admovere.
Canonicat, prébende. Canonia; canonica.
Canoniser, mettre au nombre Sanctorum ordinibus inferre, in
des saints, élever sur les numerum sanctorum autels. referre.
Cantinier. Mercatores annonarii,
mercatores castrenses.
Capitaine. Centurio.
Capitaine général (en Supremus belli dux.
Espagne).
Capitaine commandant la Præfectus pretoriano militi.
garde.
Capital. Caput, sors.
Capital improductif. Nummi vacui, pecunia nil lucri
reddens.
Augmentation du capital. Pecuniæ accessio.
Décréter l’impôt personnel, la Imperare tributum in capita.
capitation.
Capitaux, fonds, capital. Pecuniæ in fœnore positæ.
Capitulation de l’empereur Lex regia. Pacta in quæ
romain. princeps regimen iniens
fidem obstringit.
Capituler, se rendre, traiter de Cum hoste convenire, conventa
la capitulation, de la tractare. reddition d’une place, en
arrêter les conditions.
Caporal. Decurio.
Carabinier. Sclopus equestris.
Cardinal. Purpuratus Pater; purpuratus
Romanus, is quem rubens
galerus ornat.
Collége des Cardinaux, le sacré Senatus sacer Pontificis
Collége. Romani.
Mardi-gras; carnaval. Dionysia, Bacchanalia,
Liberalia, dies Baccho sacri, publica
comessatione exigi soliti.
Connaître son caractère, son Suum nosse ingenium, genium.
humeur, son tempérament.
Ceux qui ont le même Qui natura consentiunt, eodem
caractère, le même ducuntur genio. tempérament, le même
naturel, les mêmes penchants.
Ce qui nous répugne; ce qui Quæ non faciunt ad nostrum
répugne à notre caractère, genium. à notre tempérament; ce qui est contraire à nos
penchants, à nos inclinations.
Carroussel; course aux Pugna equestris ludicra, de
chevaux; course aux chars; annulo ad metam tournoi. proposito. Exercitatio
equestris animi causa instituta, dimicatio ludicra,
equestris.
Cartel. Litteræ provocatoriæ ad
pugnam singularem.
Casemates. Cæsæ criptæ. Imæ criptæ ad
latera propugnaculorum.
Domunculæ militares
occultæ.
Casuel; émoluments. Reditus fortuiti, sportulæ.
Catafalque. Castrum doloris.
Cathédrale. Ædes sacra primaria, ædes
princeps.
Catéchiser; enseigner à qqn les Prima rudimenta sanctioris
éléments de la doctrine doctrinæ aliquem docere,
chrétienne. imbuere aliquem fidei
mysteriis.
Cause criminelle; chambre Judicium capitis, causa capitis,
criminelle. quæstio.
Être caution de qqche, se In rem aliquam fidem suam
rendre caution de qqche, interponere, sponsorem, se
répondre de qqche, alicujus rei præstare. garantir qqche.
Garantie, caution, Formula præstandæ securitatis.
cautionnement, droit, fidéjussion, acte, écrit, par
lequel on répond de qqn ou
de qqche.
Cavalerie légère; (par ex. Levis armaturæ equites.
hussards).
Fête centenaire de la Fondation Secularis Academiæ natalis.
de l’Université, de l’Académie.
Faire une charge de cavalerie. Equestrem procellam excitare.
Cérémonial. Rituum aulæ et solemnium
consignatio.
Maître des cérémonies. Magister rituum et morum
aulicorum, vel rituum sacrorum supremus
moderator.
Battre la chamade, c. à d., Proclamare ad deditionem,
donner le signal de la colloquium hostium reddition; proposer de se poscere. rendre; faire des propositions de reddition.
Battre la chamade; battre le Signum dare deditionis,
tambour de la caisse pour deditionem offerre. donner le signal de la
reddition.
Chambellan. Regi vel Principi ab interioribus
cubiculi præfectus.
Grand chambellan. Cubiculi regii vel Principis
præfectus.
Chambre des députés (anct. la Comitium.
place où se tenaient les
assemblées générales du
peuple romain).
Membres de la chambre haute Patres superioris et inferioris
et membres de la chambre curiæ. basse (Angl.); membre du sénat et membre de la
chambre des députés (France); membre de la chambre des seigneurs et
membres de la chambre
des députés (Prusse).
Chancelier. Præses fori regii, scriba regis
supremus et sanctior.
Chapelet, rosaire. Corolla Mariana; corona
calculorum precatoriorum.
Chapelle. Ædicula sacra, sacellum,
sacrarium.
Maître de chapelle. Præfectus chori musicorum vel
canentium.
Le chapitre d’une cathédrale, le Senatus sacerdotum.
corps des chanoines.
Faire une charge de cavalerie Equestrem procellam excitare.
(t. de guerre).
Chemin couvert. Via operta.
Chevalier de Malte. Eques sacram in Turcas
militiam professus, eques
Rhodius seu Melitensis.
Chevaux de bât, de somme, de Jumenta sarcinaria, clitellaria.
trait.
Chevaux de frise (t. de guer.), Ericii militares, cervi, trabes
pièces de bois garnies de aculeis confixæ, asperatæ,
pieux ferrés, pour défendre ante portam, castrorum
une brèche, arrêter la valla, aciei principia defixæ.
cavalerie, etc.
Chevaux de frise (t. de fortif.). Sudes ligneæ ferreis cuspidibus
horrentes, armatæ.
Cheveux postiches, faux Fictitiæ comæ, supposititiæ
cheveux, perruque, suggestus comæ, coiffure. galericulus, caliendrum.
Chiffre. Numeri Arabici.
Écrire en chiffres; chiffres. Notis arithmeticis et occultis uti.
Le chœur. Statio musicorum.
Ligne de circonvallation. Limes extimus, circuitus
castrorum.
Ouvrages, retranchements, Pro portis castrorum.
lignes de défense en avant
du camp.
Lettre circulaire. Libelli circum ordines missi.
Lancer } une lettre circulaire. Provincias publicis litteris de re
Donner } aliqua edocere.
Publier }
Modeler qqn en cire. In cereis figuris fingere aliquem,
cera exprimere aliquem.
Traduire, citer qqn en justice. Deferre alicujus nomen ad
senatum, in jus vocare,
postulare legibus, reum
peragere.
Prêter le serment de fidélité à In fidem et clientelam alicujus
qqn; se mettre sous le se recipere, sacramentum
patronage de qqn; se faire apud aliquem dicere, le client de qqn. clientelam profiteri.
Coadjuteur d’un Évêque. Adjutor Episcopi, in partem
sacrarum curarum
assumptus.
Collation (en parlant des Legitima collocatio sacri fundi.
charges, des dignités).
Collation (léger repas au lieu du Modica et vespertina cænula,
souper). pomeridiana libatio.
Droit de collation. Jus vocandi sacerdotem.
Colonel; tribun (militaire). Tribunus militum. Moderator
legionis.
Colonel, commandant des Præfectus principibus
cadets, du corps des nobilissimæ juventutis. cadets.
Colonel, capitaine général, Præfectus, tribunus cohortis
officier d’artillerie; tormentariæ, præfectus capitaine, officier du génie. fabrum.
Lieutenant-colonel. Legionis legatus, tribuni militum
vicarius, tribuni legatus.
Commandant des postes, des Præfectus vigiliarum classis.
sentinelles de nuit.
Major de place; commandant Præfectus vigiliarum
de place. præsidiarius.
Maintenir une discipline sévère Acerbiore uti imperio, disciplinæ
parmi les troupes, avoir le militaris rigidum exactorem
commandement rude. se præbere. Terrore magis
minisque quam
benevolentia continere
militem.
Conférer à un général un Summam imperii, imperium
pouvoir dictatorial, un liberum militare, nullis commandement absolu, la legibus aut conditionibus
dictature. adstrictum, alicui
committere.
Commanderies (en parlant de Ordinis sacri præfecturæ quæ
l’ordre teutonique et des vel ad Teutonicos aut chevaliers de Malte). Melitenses equites
spectant.
Tour de comédie, représenter Peragere fabulam.
une comédie.
Comédiens, histrions, Actores fabularum, artifices
saltimbanques. scenici, histriones.
Commissaire. Recuperator principis, Regis a
negotiis commissus,
cognitor causarum, rei inquisitor, quæsitor.
Commission, exécution (d’un Procuratio rei mandatæ.
mandat).
Compagnie (des soldats). Centuria.
Être de faible complexion, avoir Tenui aut nulla potius valetudine
une santé délicate. esse. Corpus morbis
obnoxium.
Complices. Sceleris socii, facinoris
administri.
Compliment, révérence. Honor verborum, honorifica
compellatio; verba officiis
plena.
Sans compliment, sans Sine fuco et fallaciis, citra
déguisement, loyalement. honorem verborum.
Compte borgne, inexact. Impeditæ.
Compte juste, exact. Expeditæ.
Compte des recettes et des Ratio accepti et expensi, ratio
défenses. acceptorum et datorum.
Régler un compte; liquider, Rationes subducere, rationes
(terme de finances). dispungere, edere.
Articles de compte. Æra.
Mettre qqchose sur le compte Expensum alicui ferre.
de qqn; faire passer qqche en compte à qqn.
Résumé d’un compte; compte Breviarium rationum.
par bref état.
Comtes qui sont princes du Comites Principum dignitate
Saint-Empire. præfulgentes.
Condamné. Datus ad supplicium.
Se confesser, aller à confesse. Animum noxis expiare, obire
confessionis sacrum
mysterium.
Confesseur, directeur de Qui alicui a confessionibus est,
conscience; directeur qui alicujus animum spirituel. moderatur.
Saisir qqche; faire la saisie de Manu prætoria alicujus bona
qqche; mettre arrêt sur detinere. qqche; séquestrer; mettre sous séquestre; confisquer.
Confisquer les biens. Facultes alicujus in publicum
conferre, bona alicujus
publicare, in publicum addicere, proscribere.
Obtenir son congé (du service Vacatione militiæ, missione
militaire). donari.
Connétable (chef des armées). Comes stabuli, summus rei
bellicæ in Gallia præfectus,
tribunus celerum.
Mauvaise conscience; Conscientia sceleris, facinoris,
conscience perverse. Une mens male sibi conscia,
conscience bourrelée de quæ agitatur et perterretur
remords. tædis furiarum ardentibus.
Chercher, trouver, mettre sa Conscientia bene factorum se
consolation dans une solari. bonne conscience.
Être empêché de faire } une chose Religione impediri.
de
ne pouvoir pas faire }
conscience.
(Quand la conscience ne permet
pas de faire une chose.)
Résoudre des cas de Quæstiones de virtutibus,
conscience; traiter des moribus explicare, Officia devoirs du chrétien. Christiani hominis tradere,
quæ sunt de finibus bonorum et malorum in re
Christiana explicare.
N’avoir point de conscience, Religione nihil sibi ducere.
être un homme sans Homo sine ulla religione et
conscience, sans foi ni loi. fide.
Je puis faire cela en sûreté de Salvo officio, salva fide id mihi
conscience, ou en bonne integrum est. conscience, ou en toute conscience.
Membre du conseil Assessor sacri senatus.
ecclésiastique, membre du
conseil de fabrique.
Conseil ecclésiastique, conseil Senatus sacer consessus, vel
de fabrique (cathol.), consilium sancti ordinis. consistoire (protest.).
Conseiller d’État; membre du Qui principi a consiliis est in
conseil d’État; membre du rebus quas publicas conseil privé. appellamus. Vir e
sacerrimo principis consilio.
Conseiller intime. Consiliorum regiorum particeps,
qui est in sanctiore principis consilio.
Membre du consistoire. Assessor sacri senatus.
Décret, décision du consistoire. Decretum senatus sacri.
Constitution (ensemble des lois Leges imperii quibus salus
fondamentales d’un état). reipublicæ continetur,
nititur.
Constitution robuste; forte Corpus natura solidum in
constitution; santé solide. multos labores duratum.
Corporis firmitas.
État du ciel; aspect des étoiles Astrorum cœli affectio, siderum
(en termes d’astrologie), positus. constellation.
Constitution militaire. Belli apparatus.
Écrire l’histoire contemporaine. Scriptis res suorum temporum
mandare, celebrare,
illustrare.
Contexte. Nexus orationis et forma,
verborum ambitus,
connexa et cohærens inter
se orationis series.
Contrebande, marchandise Merces prohibitæ, interdictæ.
prohibée.
Contre-batterie. Suggesta tormentorum hostibus
opposita.
Inspecteur; contre-maître, Redemptor operis, manceps
surveillant, intendant. operarum.
Contributions, impôts; charge. Census bonorum, tributum.
Contrôleur. Rationum custos et vindex,
redituum consignator.
Controverses, points Fidei capita, quæ in
controverses. disceptationem vocantur.
Convalescence. Pristina valetudo, confirmata a
morbo valetudo.
Convention, traité pour Pactio de transfugis et captivis
l’échange des transfuges et permutandis. des prisonniers.
Convoquer la diète, la chambre. Comitia edere, indicere.
Copie de lettre. Descriptio, exemplum
litterarum.
Un exemplaire, une copie Exemplum recognitum.
figurée; une copie conforme.
Copiste. Homo, puer a manu, librarius.
Ceux qui sont du même corps Curiales.
de métier, de la même
Corporation.
Corps, armée de réserve. Manus militum ad subitos belli
casus seposita.
Corsaire (t. de mar.). Navis prædatoria.
Corvette; yacht. Navis liburnica.
Cotisation volontaire; secours Collatio gratuita.
volontaire en argent; subside, subvention volontaire.
Couleuvrine. Tormentum colubrinum,
colubrina.
Couleuvrine (artill.). Tormenta longiora a colubris
nominata.
On fait jouer les couleuvrines; Colubrinis verberatæ sunt
on a tiré des couleuvrines. ædes, hostis colubrinas
exercuit, misit in tecta.
Couper la retraite à qqn; couper Reditu aliquem excludere.
les vivres à une ville, etc....; Commeatu privare, empêcher le transport des intercludere, prohibere. vivres,—des provisions (pour une forteresse, une armée).
Par coups, de taille. Cæsim.
Cour; suite d’un prince, d’un roi; Comitatus aulicus.
courtisans.
Juge de la cour. Judex curiæ provincialis.
Cour d’Appel. Summus senatus
provocationum.
Employé à la chambre, à la Curiæ fisci adscriptus.
cour des comptes; directeur, président de la
chambre, de la cour des
comptes; trésorier, administrateur de la caisse
du roi, d’un prince.
Secrétaire de la chambre des Census curator.
domaines, de la cour des comptes.
Rendre ses comptes à la cour. Ad ærarium rationes referre.
Marcher, courir en grande hâte, Cursum incitare, iter accelerare,
précipitamment, à toutes celeri itinere aliquo jambes; hâter son pas. contendere, non observata,
stata quiete festinare iter.
Couronne foudroyante ou Malleoli et ignes, tædæ pice et
d’artifice (guer.). sulphure mistæ, picea
sulphureaque serta.
Courtine (mur entre deux Injecti muri loricæ, longitudo
bastions et qui en joint les seu ductus murorum lorica flancs). mœnium.
Vils courtisans. Tineæ soricesque palatii.
Couvrir d’une flotte, de Ora maritima classem
vaisseaux, les côtes disponere. maritimes.
Tout crédit lui est enlevé. Omnium rerum fides ei
abrogatur.
On lui enlève } Fidem amittere.
tout crédit,
Il perd }
Avoir perdu son (tout) crédit.
Être en crédit auprès de qqn; Fidem amittere.
avoir bonne réputation.Avoir perdu son (tout) crédit.
Il n’y a plus de crédit; il n’y a Concidit fides, fides cessit e
pas de confiance. foro.
Croiser (sur la mer), établir des Maritimos prædones
croisières (t. de marine), consectando mare tutum
courir (les côtes). reddere.
Courir la mer, croiser sur la mer Classem dimittere
en tout sens; couvrir la mer quoquoversus. Maria, sinus
de ses croisières. omnes scrutari navibus.
Protéger une province, un pays Defendere provinciam a
contre les ravages de la depopulatione. guerre; couvrir une province.
Couvrir les derrières de l’armée Cingere ultimum agmen valida
par une forte arrière-garde. manu.
La Sainte Croix. Lignum salutare, in quo omnium
noxas sua unius morte
expiavit Christus.
Faire le signe de la Croix, se Salutari se signo munire,
signer. signum crucis digito in
fronte effingere, ducere.
Cuirassier; en général tous les Milites cataphracti, equites
soldats qui portent la loricati quibus tegumenta
cuirasse, tels que les ferreis laminis serie inter se
carabiniers. connexis.
D
Date d’une lettre. Dies epistolæ adscripta.
Lettre datée du même jour; Litteræ eodem datæ tempore.
lettre de même date.
Davier, tenailles, pince (instr. de Forcipes.
chirurgie).
Débarquer les soldats. Milites in terram exponere.
Dissiper ses biens en Luxu opes perdere, prodige
débauches. profundere.
Décret, ordre du Sacré-Collége. Decretum sacri senatus.
Défalquer;—soustraire. Detrahere de summa.
Craindre les défilés. Angustias itineris vereri.
Occuper les défilés. Viarum, montium fauces milite
insidere, præsidia in angustiis collocare, arctas
vias milite et operibus
munire.
Enfermer l’armée ennemie dans Adversarios locorum angustiis
un défilé, dans une gorge constringere. de montagne; acculer l’armée ennemie contre
une montagne, un défilé.
Définir un mot; en fixer le sens, Notionem verbi certis limitibus
l’acception. circumscribere, definire,
arctare.
Dégrader; casser. Exauctorare, sacro gradu
dejicere.
Dégréer un vaisseau (terme de Exarmare navem.
marine).
Démocratie. Imperium populi, seu populare.
Départ (des troupes); Discessus militum; profectio;
décampement. militare iter.
Annoncer le départ. Iter pronuntiare.
Donner les ordres du départ. Vasa militari more conclamare;
signum dare colligendi vasa.
Dépendances. Jura accessionum.
Députés d’un pays. Status provincialis, collationum
provincialium præfecti.
Desserrer les rangs. Manipulos laxare, diducere.
Dessert; friandises, confitures, Mensa secunda, bellaria.
pâtisseries, tout ce qu’on
sert à table au dessert.
Détachement de soldats. Manus militum, globus
armatorum, delecti milites.
Diamètre; ligne diamétrale. Linea dimetiens, recta, ducta ab
extremitate una circuli ad
alteram per centrum.
Action ou } Actio injuriarum. en diffamation. Procès }
Avoir un procès en diffamation. De fama dimicare.
Il est d’humeur difficile, d’un Inest dissimilitudo morum.
caractère difficile, d’une
grande inégalité d’humeur.
Digue; jetée; chaussée. Moles fluctibus opposita.
Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum
fleuve, d’un torrent, par une coercere. digue; endiguer un fleuve, un torrent.
Articles de discipline militaire. Leges militariæ, castrenses.
Il parle tantôt d’une chose, Sermo sibi non constat.
tantôt d’une autre, sans
suite; ses discours n’ont ni queue ni tête; il fait des coq-à-l’âne; il dit des extravagances.
Se rendre à discrétion (se dit Armis depositis ad victoris
d’une armée ou d’une ville clementiam confugere, se
prise). suaque omnia alterius
potestati permittere, nullis
conditionibus admissis
urbem vel provinciam sub suam potestatem redigere.
Dispenser, exempter, accorder Legibus solvere, legis gratiam
la dispense, l’exemption facere. d’une loi.
Nous sommes à une lieue, à la Uno lapide distamus.
distance d’une lieue l’un de l’autre.
Être en délire, divaguer, battre Aliena loqui.
la campagne.
Douane ou Accise, impôt sur Portorium, vectigal eorum quæ
les denrées, sur la consumuntur, tributum consommation. rerum ad victum et
amictum pertinentium.
Dragons. Dimachi. Desultorii milites.
Drapeaux, étendards, Signa militaria.
enseignes, bannières.
Déserter, abandonner le A signis discedere, signa
drapeau, ou simplement relinquere. déserter.
Disposer les drapeaux. Signa statuere.
Prêter serment sous le Sacramento se illis obstringere.
drapeau. De signis tutandis
sequendisque perpetuo
sacramentum sacerrimum
dicere.
Droit de nommer au bénéfice. Jus conferendi sacram
dignitatem.
Se battre en duel. Ferro cum aliquo decernere.
E
Souscrire à l’échange des Captivorum commutationem
prisonniers; traiter de recipere. l’échange des prisonniers.
Écho. Vox repercussa, sonus
repercussus. Imago verbi.
Faire écho. Vocem multiplicato sono
reddere.
Les montagnes font écho. Saxa et solitudines voci
respondent.
Coureur (guer.); batteur Excursor, procursator.
d’estrade (guer.); guérilla, éclaireur (guer.).
Ouvrir une école; ouvrir un Ludum litterarium aperire.
cours (de littérature).
L’écriture sainte; les saintes Sacræ litteræ; sacer codex.
écritures.
Registre d’écrou. Commentarii custodiarum.
Princes électeurs; princes de Principes Imperii qui suffragio
l’empire de l’Allemagne qui suo imperatores creant. avaient droit de vote dans
l’élection de l’empereur.
Jour des élections; jour de Dies comitialis.
l’élection.
Prince électoral. Heres Electoratus, in spem
Imperii genitus, princeps
juventutis.
Élite de l’armée; troupes levées Delecta manus, delecti milites.
pour défendre une province.
Emprunter de l’argent pour Versuram facere.
payer ses dettes.
Mettre, vendre qqche à Auctionem constituere.
l’enchère, aux enchères;— vendre à l’encan.
Vendre à l’encan; mettre à Bona voci præconis subjicere,
l’enchère. hastæ subjicere.
Encre. Atramentum scriptorium,
librarium.
Encre d’imprimerie. Atramentum fuligineum.
Arrêter le débordement d’un Fluvium extra ripas effusum
fleuve, d’un torrent, par une coercere. digue; endiguer un fleuve, un torrent.
Enfoncer le flanc de l’armée In latus hostium invehi.
ennemie; prendre l’ennemi en flanc.
Enfoncer les escadrons, les Se inter equitum turmas inferre.
rangs de la cavalerie.
Enfoncer le front de l’armée Principia aciei disjicere.
ennemie.
Tenir parole, remplir sa Liberare fidem.
promesse, remplir un engagement, dégager sa parole.
Celui qui a pris des Qui fiduciam accepit, debet
engagements, doit y être præstare et fidem. fidèle, doit les remplir; celui qui a reçu un fidei-commis,
doit y être fidèle, doit en
être l’exécuteur fidèle.
Serment militaire; enrôlement, Sacramentum militare.
engagement.
S’engager par écrit. Scripto fidem obstringere.
Faire diversion, porter la guerre, Distinere hostem, alio hostis
le combat sur un point curas avocare, consiliis
éloigné; attaquer l’ennemi hostis occurrere. sur un point afin de le
surprendre sur un autre;
diviser ses forces par une
attaque imprévue, simulée.
Charger l’ennemi, fondre sur Confertis turmis in hostem
l’ennemi, les escadrons impetum facere. serrés.
Couper la retraite et les vivres à Receptu commeatuque hostem
l’ennemi. excludere.
S’élancer, fondre, se précipiter In hostem se concitare.
avec impétuosité sur l’ennemi.
Offrir le bataille à l’ennemi; Hosti pugnæ copiam offerre; ad
marcher sur l’ennemi. certamen hostem
extrahere.
Entourer, enfermer l’ennemi Vallo, continuo castrorum
d’une ligne de aggere, sepimento circonvallation. crebrisque castellis hostem
cingere.
Être de connivence avec Litteris cum hoste collatisve
l’ennemi. consiliis ei belli
opportunitates prodere.
Clandestina cum hostibus
consilia conferre.
Se frayer un passage à travers Per medios hostes perrumpere,
les rangs ennemis, l’armée corporibus viam aperire.
ennemie.
Inscrire,—enregistrer; porter sur Referre in tabulas, in
le livre, sur les registres; commentarium, in codicem.
insérer dans un acte.
Enrôler, recruter des soldats. Copias comparare, scribere.
Entonner. Voce præire.
Entonner; entonner le chant, la Voce præire, preces præire,
prière. sacros modulos.
Épitaphe; inscription tumulaire. Postumæ laudes marmori vel
æri insculptæ.
Maintenir l’équilibre entre les Æqualitatem potentiæ principes
différents États. inter tueri, potentiam ita
moderari ut ne quis principum reliquos viribus
opprimat.
Ermitage. Secessus amœnus, ad
vitandam populi
frequentiam delectus vel positus.
Fondre sur l’ennemi en rangs Consertis turmis in hostem
serrés, en escadrons impetum dare. serrés.
Escarmoucher; faire une Prœlium minutum, velitarem
escarmouche, engager une pugnam conserere. échauffourée, un combat
de tirailleurs.
Escarpe. Murus fossæ interior.
Contre-escarpe. Lorica, acclive opus, fossa, viæ
coopertæ, fossæ pars mœnibus adversæ.
Escorte; garde; convoi. Manus præsidiaria.
Escouade. Manipulus, decuria,
contubernium.
Espion; émissaire, mouchard, Speculator, explorator,
mouche. emissarius.
Vers l’est, vers le levant, à l’est, Ad orientem solem.
au levant.
Être en grande estime auprès Esse apud aliquem bono loco.
de qqn, être bien vu de
qqn, être estimé de quelqu’un.
Établir de nouvelles lois Novas leges de vestitus ratione
somptuaires. temperanda condere.
Faire double étape, brûler Iter duplicare.
l’étape.
Faire une étape ordinaire. Iter justum conficere.
État-major, corps de généraux. Principes militum, delecti
ordinum militarium,
spectatissimi tribuni.
Chef de l’état-major. Summus castrorum metator.
États de l’empire, les états. Imperii ordines.
Commentaire, exposition, Explanatio evangelica,
interprétation, explication commentarius evangelicus,
de l’Évangile. vitæ actorumque Christi
diffusior explanatio.
Relever qqn de Pacem superum alicui reddere,
l’excommunication; lever communioni cœtus sacri l’interdit prononcé contre restituere aliquem. qqn.
Excommunier qqn; Devovere aliquem, exsecrari
anathématiser qqn (Égl. diro carmine, interdicere
cath.). Lancer, fulminer communione cœtus sacri, l’excommunication, interdicere sacris, ejicere e
l’anathème. cœtu sacro, usu sacrorum
prohibere, exsecratione
devovere; dirarum
formulam promulgare, ferre
in aliquem.
Exécuter un criminel. De criminis reo supplicium
sumere.
Exécuter la peine encourue. Pœnam commissam persequi.
Exercer les matelots. Nautas exercere.
Exercice; exercer les soldats; Meditatio campestris. Decursio
faire l’exercice aux soldats. militaris. Componere
solvereque ordines
edocetur miles.
Decursiones militares,
voluptaria prœliorum
simulacra.
Je le sais, je l’ai appris par Usu, experiendo didici.
expérience; j’en ai été instruit par expérience.
S’expliquer; s’exprimer; rendre, Exprimere sensa dicendo.
exprimer sa pensée. Sensa mentis explicare,
sensus suos alicui aperire.
Promere, quæ in animo
latent.
Expressions, termes; Exquisita verba et sonantia.
expressions choisies; termes sonores.
Basse extraction; un homme de Dedecus natalium. Homo cum
vile origine, de honteuse probro natus. extraction.
Extrait, abrégé, précis, Breviarium, compendium,
sommaire (d’un livre). commentarius brevis.
Tout hasarder, aller jusqu’au Extrema omnia experiri, pati
bout, pousser les choses rem ad supremum jusqu’à la dernière discrimen adduci: extrémité. novissimum casum
exspectare.
F
Façon, main d’œuvre. Manus pretium.
Faire { un legs pieux; Dicare aliquid sacris usibus.
{ une fondation pieuse; { un legs,
des legs pour des œuvres pies.
Faire faillite, banqueroute. Cedere foro, cedere bonis.
Homme fantasque, agité de Homo fanaticus, homo manibus
vaines terreurs. suis malisque umbris
actus, vel tuta vereri solitus, terroribus
exagitatus.
Fascines; fascinage. Fasces viminei, fasces fruticum,
crates militares,
sarmentorum fasciculi.
Faire des fascines; faire du Sarmenta virgultaque colligere.
fascinage.
Ouvrier en fascines, fagoteur; Lignator.
gabionneur.
Préparer des fascines pour Materiam cædere crateis et
garnir les approches (les pluteis faciendis, struendis,
tranchées) et les gabions. plectendis.
Un copiste infidèle; faussaire, c. Librarius mendosus.
à d., qui altère un acte authentique, qui fait un
faux, ou une fausse signature.
Fausse monnaie. Adulterini nummi.
Sans perfidie, sans duplicité, Sine fuco.
sans fraude, sans fausseté.
Faux. Fallax, insidiosus, veteratorius.
Faux cachet. Signum adulterinum.
Cacher une haine profonde Odium pectore abditum multis
sous des paroles verborum lenociniis
mielleuses; être un homme obtegere. faux, un traître.
Fécial, héraut d’armes qui Fecialis.
déclarait la guerre.
Droit fécial. Jus feciale.
Félonie; action de félon; perfidie Crimen in beneficii auctorem
d’un vassal. commissum.
Fête; solennité. Solemnis, festus dies.
Fief. Prædium beneficiarium.
Demander (une terre) en fief. Inaugurationem beneficiorum
ab aliquo petere.
Recevoir (une terre) en fief. Ritu beneficiario inaugurari.
Figures de Rhétorique, style Lumina orationis, ornamenta
figuré. verborum et sententiarum.
Fixer, faire la fixation des Litem æstimare.
dépens, fixer l’amende qui
doit être payée par le
condamné dans une affaire
d’exaction ou de péculat; estimer le prix d’une chose
disputée, ou régler les frais
à payer par celui qui perdra
sa cause.
Flancs d’une armée rangée en Latera legionis, agminis; alæ.
bataille, ailes. (On dit l’aile droite, l’aile gauche, en
parlant d’une armée rangée en bataille.)
Flanc d’un bastion, d’un fort. Latus propugnaculi.
Flancs dans les ouvrages de Propugnacula in ambitu,
fortifications. recentiore structura.
Attaquer les flancs dégarnis de Latere aperto hostem aggredi.
l’armée ennemie.
Garnir de cavalerie les flancs Latera equite munire.
de l’armée; protéger, couvrir les flancs.
Pour que l’ennemi ne puisse Ne hostes a lateribus suos
pas prendre, attaquer ses pugnantes circumvenire troupes en flanc. possent.
Serrer l’ennemi par les deux Ab utroque instare, utrumque
flancs. urgere.
Descendre le fleuve; se laisser Vehi secundo flumine.
aller au courant de l’eau,
aller en aval, à vau-l’eau.
Remonter le fleuve; naviguer Adversum flumen navis subit.
contre le courant, aller
d’amont.
Flux et reflux,—flot et jusant. Maritimi æstus maximi.
Maritimorum æstuum
accessus et recessus.
Fonder une ville;—établir une Coloniam deducere, coloniam
colonie; coloniser. constituere in aliquo loco.
Force d’un terme, d’un mot. Vis verbi.
De ses propres forces. Suo, proprio Marte.
Formalités; étiquette (en usage Formulæ loquendi in aulis
à la cour). principum usurpari solitæ.
Formulaire; formule, forme, Formula.
formalités; définition—(t. de droit)—règle, principe, loi, formule (au figuré).
Jurer, prêter serment d’après la Jurare in certa verba.
formule prescrite.
Fortifier une montagne. Montem opere circumvenire.
Fortifier une ville.—Bloquer, Oppidum vallo castellisque
cerner une ville, entourer circummunire seu d’ouvrages (une ville qu’on claudere, oppidum assiége). circumvallare, vallo urbem
circummunire, vallum in
oppidi circuitu ducere. Oppidum operibus
claudere.
Fossé, fosse, excavation, Fossa.
creux.
Bord du fossé, de la fosse. Labrum, margo fossæ.
Chariot de bagages; fourgon. Currus sarcinis onustus.
Fourrage. Pabulum, frumentatio.
Être de piquet au fourrage. Pabulatores tueri.
Envoyer la cavalerie fourrager, Equites dimittere pabulandi
au fourrage. causa, milites frumentatum,
pabulatum mittere.
Fourrier. Scriba cohortis, legionis.
Fourrier. Curatores sclopetarii tribuni seu
centurionis.
Fourrier de la cour. Curator hospitiorum aulicorum.
Fourrier, sous-officier qui Hospitiorum designator.
marque les logements, fait
la répartition des vivres.
Sergent-fourrier (pour Designator, curator hospitiorum
l’infanterie); maréchal-des- militarium. logis (pour la cavalerie).
Frais de transport; voiture; Portorium.
naulage; bachotage.
Faire fusiller qqn. Commilitonum glandibus
sternendum aliquem
objicere.
Fusée. Ignis artificiosus, contestandæ
publicæ lætitiæ accensus,
recta linea in altum assurgens.
Décharger (un fusil). Exonerare.
Coup de fusil. Ictus sclopi.
Recevoir un coup de fusil; être Glande plumbea prosterni,
tué d’un coup de fusil. transverberari.
Fusils; carabines; mousquets. Sclopi igniarii majores, ferreæ
fistulæ, bombardæ
ductiles. Sclopus igniarius.
Charger (un fusil). Fistulam ferream pulvere nitrato
et glande onerare.
Balle de fusil. Glans plumbea.
Il est éloigné de la portée d’un Tanto spatio distat, quantum
fusil. globus e ferrea fistula
emissus conficit.
Fantassin; fusilier; simple Levis armaturæ pedes, miles
soldat, mousquetaire. manipularis.
G
Gabions. Corbes terra farti, vimineæ
cistæ.
Soustraire les gages à qqn, Stipendium alicujus avertere,
priver qqn de ses gages; stipendio aliquem fraudare.
rabattre sur les gages de
qqn.
Salarier, payer qqn; donner, Stipendium, attributam
payer à qqn ses gages, pensionem, officii pretium
son salaire, ses alicui constituere, appointements, son numerare, ferre. traitement.
Gala (fêtes, festin à la cour). Pompa solemnis aulæ,
celebritas aulæ procerum.
Galant, homme poli, de bonnes Vir omnibus rebus ornatus, ad
manières, d’une éducation omnem humanitatem distinguée. excultus.
Galanterie; politesse, douceur, Comitas, lepor, urbanæ
affabilité dans nos relations munditiæ. avec autrui.
Galerie dans laquelle les Tecta ambulatiuncula.
Athlètes s’exerçaient pendant le mauvais temps.
Galeries, portique (galerie dont Intercolumnia ambulationis,
le comble est soutenu par xystus, porticus. des colonnes, des arcades), xyste.
Garantie du gouvernement; Fides publica.
protection de l’État (t. de droit).
Garde noble. Equestris ordinis juvenes,
excubias circa cubiculum
principis vice militum agentes.
Garde du roi. Apparitor regius.
Garde urbaine, garde Urbanæ cohortes.
municipale; milice de la ville.
Garde, cohorte prétorienne; Milites prætoriani, stipatores.
garde particulière du
général, du conseil, de
l’empereur.
Avant-garde. Antecursores ex militia levi.
Préfet du prétoire; commandant Præfectus prætorio vel
de la garde. prætoriano militi.
Cohorte prétorienne, garde du Cohors prætoria, custodiæ
corps, garde royale, corporis regii assueti impériale. milites.
Caporaux (ceux qui sont Exempti a statione, immunes
exempts de monter la stationum. Editores garde). Editores tesseræ tesseræ. (ceux qui donnent le mot d’ordre (milit.)).
Mettre garnison dans une Præsidiis locum tenere.
place; occuper une place,
une ville.
Mettre l’armée en garnison, en Exercitum per oppida dispertire.
quartier.
Renforcer la garnison. Præsidium majoribus copiis
firmare.
Général de brigade. Summus vigiliarum præfectus.
Général de cavalerie. Summus equitum præfectus.
Lieutenant-général, général de Legatus, summi ducis vicarius,
division. qui legati locum obtinet, qui
secundum locum imperii
tenet.
Général en chef, généralissime, Supremus castrorum
maréchal; feld-maréchal præfectus. (allem. et autr.).
Général en chef de l’artillerie, Rei tormentariæ ad exercitum
grand-maître de l’artillerie pertinentis præfectus
summus.
—lieutenant-général
d’artillerie (jadis).
Général d’infanterie. Peditum summus præfectus.
Vaguemestre général. Supremus rei vehicularis in
exercitu præfectus.
Commissaire général des Supremus excercitus curator.
armées; intendant militaire en chef.
Aide-de-camp (d’un général). Adjutor ducis seu præfecti, qui
mandata ductoris perfert.
Généalogie. Origo familiarum, ex qua
clarorum virorum
propagines possint
cognosci. Familiam alicujus
inde a primordiis ad nostram ætatem
recensere.
Généralissime. Imperator summus, ad quem
unum summa imperii redit.
Ingénieur militaire; officier du Castrorum metator, architectus
génie. militaris, artis muniendi
magister, machinator
operum bellicorum,
machinali scientia clarus.
Un gentilhomme d’ancienne Avitæ nobilitatis, multarum
extraction, de vieille imaginum. souche.
Un gentilhomme de fraîche Homo novus.
date.
Géographie. Sedes locorum, regionum
descriptio.
Géôlier. Triumvir carceris.
Géométrie. Studium dimetiendæ terræ.
Giberne. Theca sclopetaria pulveris pyrii,
theca qua sclopi fartura
custoditur.
Batterie de gobelets. Caliculi quibus agyrtæ
circumstantium oculos
perstringunt.
Golfe. Sinus.
Gondole; barque (vénitienne). Navicula Venetorum, navis
velox, biremis Veneta, Venetorum phalesus.
Soldats du train, goujats. Calones.
Gouverneur; président (d’une Præfectus præsidii, provinciæ
province en Allemagne). rector.
Vice-gouverneur; vice-président Provinciæ legatus, præsidio
(Allemagne). præfecti vicarius.
Grands (d’Espagne). Optimates Hispanorum primi
ordinis, primæ admissionis.
Gradué. Honoribus Academicis ornatus.
Gratification. Congiarium.
Grenadier; fusilier. Miles qui glandes pulvere
nitrato fartas manu ejaculatur.
Grotte. Crypta hortorum artificiosa, apta
vitandis æstivis caloribus.
Guerre sans caractère public; Bella privata, privata auctoritate
guerre qui a pour motif le indicta. droit du plus fort, c. à d., une guerre illégitime, illégale, injuste.
Faire une guerre défensive. Bellum illatum repellere,
defendere, propulsare.
Bagages; matériel de guerre, Instrumentum militare,
munitions. instrumentum militiæ.
Motifs de la guerre; son utilité. Ratio belli, rei militaris.
Théâtre de la guerre. Belli sedes, bellum hic vel ibi
constitit, collatum est.
H
Hallebarde. Hastata securis. Securis hastæ
præfixa.
Nombre, harmonie d’un Oratio ad numerum cadens.
discours.
Orateur qui a la phrase Cujus aures perfecto et
harmonieuse (pour le style completo verborum numero
et pour le débit). gaudent.
Haste (lance, javelot sans fer). Hasta pura.
Heiduques. Pedites Hungari. Milites
provinciales. Hungariæ
pedites.
Publier de tous côtés par la voix Præconibus circummissis
des hérauts. edicere.
Royaume héréditaire; états Regnum patrium, regnum quod
héréditaires. nascendi jure, hereditate
obvenit.
Héritier naturel, légitime, ab Ab intestato, cui nascendi jura
intestat. hereditatem addicunt.
Hommage lige; devoir de Jus beneficiarium, nexus
vassal. beneficiarius.
Homme d’affaires de qqn, son Curator rei privatæ, qui procurat
gérant, régisseur, alterius rationes et negotia.
procureur, agent.
Des hommes, des gens de Viri amplissimi.
qualité, de haut parage.
Mon honneur est en jeu, y est Agitur de honore meo.
engagé; il s’agit de mon honneur.
Point d’honneur. Summa honoris.
Hôpital; hôtel-Dieu; lazaret. Valetudinarium publicum.
Tireur d’horoscope. Qui notato ortu, futura
hominibus edicit, fatorum
est astris vanus interpres.
Dresser ou faire tirer, faire, Divinatio natalitia; prædicere,
dresser l’horoscope de divinare quo quis fato natus qqn. sit.
Huguenot. Religioni reformatæ initiatus.
Huissier. Accensus.
I
Ici, là il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi
riches. magno proventu.
Faire des courses, incursions Excursiones in hostilem agrum
sur le territoire ennemi. facere. Excursiones. Faire la petite guerre, la Excursionibus se guerre de guérilla, la locupletare. guerre en partisan.
Compagnie des Indes Societas Indiæ orientalis,
orientales. collegium mercatorum, qui
orientalis Indiæ merces
permutant.
Je reste indifférent, cela me Non est quod gaudeam
laisse indifférent, dans une metuamve. indifférence complète; ce n’est pour moi, ni un sujet
de joie, ni un sujet de
crainte.
Choses indifférentes. Res neutræ.
Indulgence papale. Noxarum condonationes a
supremo Sacrorum
Antistite concessæ.
Sous-inféoder. Prædium beneficiarium
transferre in alium eodem
jure.
Influence des astres, de la lune. Vis stellarum. Lunæ tractus.
Astrologie, science prétendue Astrologia divinatrix.
de l’influence des astres;
divination.
Ingénieur militaire; officier du Castrorum metator, architectus
génie. militaris, artis muniendi
magister, machinator
operum bellicorum,
machinali scientia clarus.
Ingénieur civil. Machinali scientia clarus;
machinator.
Ingénieur des ponts et Architectus pontibus viisque
chaussées. curandis præpositus;
viarum pontiumque
curatores.
Inquisition, tribunal de Fidei quæsitorum tribunal.
l’inquisition.
Prendre une inscription à Initiatio academica. Albo
l’université. studiosorum inserere.
Studiis initiare aliquem,
ritibus academicis.
Intendant, inspecteur des Annonæ, redituum regiorum
contributions (indirectes). curator.
Inspiration divine; souffle d’en Afflatus divinus, Numinis
haut. impulsus.
Installation (en parlant des Legitima collocatio sacri
personnes). census.
Installer qqn. Inaugurare aliquem.
Instituer qqn son légataire, Ex asse heredem scribere.
héritier universel.
Intendant militaire en chef. Primarius negotiorum
bellicorum curator.
Intendant des ouvriers. Præfectus fabrum.
Intérêt exorbitant, usuraire. Iniquissimum fenus.
S’intéresser, prendre intérêt au Consulere communi saluti,
bien public. dignitati. In commune
consulere.
Intérêts. Fenus, usura, pecuniæ reditus.
Faire de son mieux pour tous Utriusque facere causa.
les deux; servir les intérêts de l’un et de l’autre.
Chercher le bien de qqn; aider Consulere alicui; consilio,
qqn de ses conseils; opera, studio adesse alicui.
prendre à cœur les intérêts de qqn.
Gros intérêts. Gravissimæ usuræ.
Interrègne. Interregnum.
Inventorier; dresser un Commentarium bonorum
inventaire. conscribere.
Invention, découverte. Inventum callidum, cogitatum
acutum.
Investiture (moyen-âge). Solemnia inaugurationis in
munus sacrum.
Imposer des marchandises Peregrinarum mercium portoria
étrangères; mettre l’accise constituere. sur les importations.
Impôt sur les consommations. Vectigal eorum quæ
consumuntur, census
rerum venalium.
Impôt pour la guerre contre la Pecunia in bellum Turcicum
Turquie. collata.
Impôt ou droit sur le vin. Exactio vinaria.
Impôt personnel, capitation. Exactio in capita.
Accise, impôt sur le vin. Exactio vinaria.
Être exempt d’impôts. Omnium onerum nancisci
immunitatem.
Improvisateur.—Improviser, Extemporalis, vir subita
parler, décider sur-le- expedire paratus. Subita champ, sans préparation. proferre, dicere, disceptare.
Irrégulier. Declinans a regula, præter
regulam.
J
Janissaires. Turcarum pedites statarii,
pedites prætoriani
Turcarum Imperatoris.
Journal, gazette. Ephemerides rerum novarum,
commentarii rerum
publicarum.
Journal; livre-journal. Libellus in quem quotidiana
acta referuntur.
Livre-journal; journal. Commentarius, annales.
Juge militaire; auditeur, grand Judex militaris, castrensis,
prévôt. Juges du camp, quæsitor causarum ceux qui dans les combats militarium. judiciaires, les joûtes...
étaient chargés de veiller à
ce que tout se passât selon
l’usage.
Jugement dernier. Decretorius ille dies generis
humani, dies novissimus,
quo Christus ad judicia
exercenda descendet.
De ce pas, je vous ferai citer en Faciam ut a prætore tibi statim
justice. dies dicatur.
L
Lance armée d’un fer. Præpilata.
Langue maternelle. Sermo patrius.
L’égalité. Observatio legum, juris.
Hôpital, hôtel-Dieu; Lazaret. Valetudinarium publicum.
Légitime (subst. fém.): portion Pars bonorum quæ hereditate
que la loi assure aux inter filios dividitur. enfants sur les biens du
père et de la mère (t. de droit).
Lettre de change. Litteræ argentariæ.
Lettre de créance. Litteræ fidei publicæ, auctoritas
Legati, litteræ quæ fidem
legationis adstruunt.
Lettre d’investiture. Litteræ beneficiariæ.
Lettres de représentation. Litteræ commendatitiæ recens
electi.
Lettre perfide, contenant la Litteræ Bellerophonteæ.
perte de celui qui en est le
porteur.
Adresser une lettre à qqn. Inscribere alicui perferendas
litteras.
Élite de l’armée; troupes levées Delecta manus, delecti milites.
pour défendre une province.
Lexique; dictionnaire; Liber vocum notiones
vocabulaire. complexus, libri qui
dictionum sensa
collegerunt.
Licencié. Primos a doctore honores
consecutus.
Licencier, renvoyer du service, Exauctorare.
congédier. (milit.)
Lieutenant. Centurionis vicarius,
procenturio.
Lignes de communication (t. de Brachium fossarum, linea
fortif.). communis, quæ vulgo
communionis.
Entourer avec une armée toute Totum opus militum corona
la ligne des fortifications. cingere.
Garnir de troupes toute la ligne Totum opus militum corona
des fortifications, des cingere. retranchements.
Ouvrir, établir des lignes de Castellum brachiis cum opere
communication entre le castrorum conjungere. château et le camp.
Livre des recettes et des Codex accepti et expensi.
dépenses.
Recueil de notes, mémoire, Electorum commentarius.
mémorial; livre de raison ou grand livre, c. à d., un registre où les négociants
portent tout leur compte
par doit et avoir.
Loterie. Ludus, qui sorte facta constat,
urna sortis fortuitæ.
Demi-lune (fortific.), lunettes Lunatum munimentum,
(fortif.). propugnaculum.
M
De ma (ta, sa) propre main. Manu mea, tua, sua.
Mettre une maison en vente. Ædes venales inscribere.
Majeur. Aliena tutela emancipatus,
liberam rerum suarum administrationem adeptus.
Fidéicommis. Majorat, celui qui Heres fiduciarius.
possède un majorat. Fideicommissaire.
Mandat d’arrét. Litteræ facinorosi
comprehendendi causa
missæ.
Champ de Mars; place d’armes; Campus martius, diribitorium.
champ de manœuvre. Rendez-vous des troupes.
Manufacture; fabrique. Officina operum manu
factorum.
Marche. Iter.
Marche forcée. Magnum iter, magnum itineris
spatium.
Battre, sonner la marche; Receptui canere, signum dare,
sonner la retraite. signum buccina dare, tuba
revocare milites.
Se mettre en marche, en route; Iter inire, aggredi.
partir.
Observer la marche de l’armée Itinera hostium observare,
ennemie. explorare.
Contre-marche. Itinera transversa.
Feld-maréchal (en Allemagne et Summus castrorum præfectus.
en Autriche), maréchal (en France), généralissime; général en chef. Commandant en chef.
Maréchalat; Feld-maréchalat Supremi castrorum præfecti
(Allem. et Aut.). vicarius.
Donner la bénédiction nuptiale Ritibus sacris jungere connubii
à; marier. fœdera, solemni
præcatione nuptias
lustrare.
Matricule. Album, formula censendi.
Maxime, règle, principe. Regula.
Mausolée; un monument élevé Mausolæum; monumentum
pour témoigner de la exsequiarum causa, douleur publique. contestando publico dolori
positum.
Mèche. Funis e fomite. Incendiarii
funes.
Mécontent, malcontent, de Animus alienus et offensus.
mauvaise humeur.
Médaille commémorative; Nummus in memoriam rei
médaille. singularis, facti, relatæ
victoriæ cusus, nummus
vetustatis gratia
asservatus.
Médaillon. Nummus modi majoris, maximi
moduli.
Exercer la médecine; être Medicinam exercere.
médecin.
Nourriture obtenue à force de Victus precarius.
prières, en demandant
l’aumône; mendicité.
Dire la messe, célébrer le saint Rem divinam facere, sacris
Sacrifice. operari.
Dire la messe pour les défunts, Sacrum piaculare facere,
la messe des morts; expiare manes chanter une messe de defunctorum. requiem, un requiem; célébrer un office pour les
morts, faire le service
(funèbre) pour (tel défunt).
Ouïr, entendre la messe, Rebus divinis interesse.
assister à la Messe, au
saint Sacrifice.
Mesure (musiq.); cadence. Modus vocum, numerus in
cantu.
Meurtrières (ouvertures dans Gula propugnaculi.
les remparts pour tirer à
couvert).
Milices. Milites provinciales, armati
populares, raptim ad arma
convocati.
Mine. Cuniculus. Furnulus. Sinuosi
mæandri, pulvere pyrio
farti.
Une mine qu’on a fait jouer, Cuniculi accensi.
sauter.
Miner un ouvrage (de Cuniculis aggerem subtrahere.
fortification), le faire sauter.
Minéral; fossile. Fossilia.
Mines de fer. Secturæ ferrariæ, fodinæ.
Les mines firent une large Cuniculo suffossa mœnia
brèche aux remparts. ingens nudarunt spatium.
Faire des mines. Cuniculos rectos agere.
Faire des brèches aux remparts Cuniculis muros subruere.
à l’aide des mines.
Ici, là, il y a des mines fort Metalla exercentur hic vel ibi
riches. magno proventu.
Revenu des mines. Pecunia quæ ex metallis redit.
Contre-mines. Cuniculi adversi, oppositi.
Transversus meatus.
Mineur. Nondum rerum suarum liberum
usum adeptus.
Missel. Liber sacer ritualis, liber
liturgiæ.
Coiffé d’une mitre. Infulatus, mitratus, sacris infulis
conspicuus.
Modèle, exemple. Exemplar; modus formaque.
Être fidèle à son modèle. Ab exemplari pendere.
Avoir de bonnes mœurs, avoir Moribus se probare.
une conduite irréprochable.
Mœurs légères, conduite Mores facillimi.
légère, facile.
Monarchie. Dominatus unius; potentia
singularis.
Directeur de la monnaie. Monetæ censor.
Montre. Horologium portatile, rotatum
minus.
Lois morales, de la morale. Res morum, morum præcepta.
Celui qui est mort civilement, Ærarius, capite census.
qui a perdu ses droits de
citoyen; qui est frappé de mort civile.
Mortier (artillerie), pièce Mortarium ignitum, bellicum,
d’artillerie pour lancer des tormentum excitando bombes. incendio, succutiendis
ædibus.
N
De naissance honnête, de Honesto loco natus.
famille noble.
D’illustre naissance. Natus haud obscuro loco,
summo loco.
Naturaliser. Civitate donare peregrinum.
Négociateur de la paix; Conciliator pacis, disceptator de
médiateur de la paix. pace.
Neutralité. Animus a studio partium
alienus, neutri parti addictus animus.
Neutre. Medius, neutrius partis, medium
partibus se præstare.
Vers le nord, du côté du nord. In septentriones spectare.
Notaire. Qui præscriptoris Cæsarei jura
adeptus est, obsignator
testamentorum publica
auctoritate præditus.
O
Observer la marche des Itinera hostium observare,
ennemis. explorare.
Officiers supérieurs. Præfecti belli superiori honore,
primorum ordinum
ductores.
Sous-officiers. Præfecti militum inferiori
dignitate.
Opéras. Ludi scenici qui canendo
peraguntur.
Opuscule, brochure, petit traité. Libellus exiguus.
Le Pater, l’oraison dominicale. Formula precandi a Christo
instituta.
Oratoire; chapelle. Ædicula, sacellum, sacrarium,
locus privatæ pietati sepositus, dicatus.
Décret impérial; ordonnance du Sanctio imperatoria, lex regia,
roi; ordonnance royale. lex in quam fidem suam Capitulaires de obstringunt Cæsares. Charlemagne.
Ordre, commandement. Imperium, imperata,
præscriptum.
Agir d’après les ordres, le Agere ad imperium.
commandement.
Donner des ordres secrets, des Tabellas signatas præfectis
instructions secrètes aux dare. officiers supérieurs.
Mot d’ordre; mot de ralliement. Tessera militaris.
Chercher le mot d’ordre. Tesseram vigiliarum petere.
Donner le mot d’ordre. Signum edere. Tesseram
vigiliarum promulgare.
Obéir aux ordres, au Imperio parere.
commandement.
Sans l’ordre, contre les ordres Injussu ducis.
du général.
Orgue portatif. Organum pneumaticum duobus
follibus instructum, quod in
locum quemcumque
transferri potest.
Ouvrages à corne (fortific.). Cornuta opera.
Ouvrages extérieurs (m.), Munimenta exteriora, quæ
dehors (m. plur.), pièces manu adjuncta sunt, opera
détachées pour les munitioni præstructa, fortifications; forts avancés. moles insularum specie a
vallo divulsæ et aqua
circumfusæ.
P
Pacha (gouverneur d’une Purpuratus v. g. Bosnensis.
province turque). Administrator provinciæ
apud Turcas.
Pain de munition. Panis castrensis, secundarius.
Pairs. Proceres regni, qui jure
suffragandi in regno gaudent.
Palissades. Valli, sudes munimenti
præpilatæ, cervi. Sudium
sepimentum. Palorum
vallum.
Palissades de pieux pointus (t. Furcati stipites ad hostis
de fortif.). ascensum prohibendum,
conferti sudium pectines.
Couper, préparer des pieux Comparare.
pour faire une palissade.
Faire une palissade; planter des Sudes, stipites præacutos
pieux pour faire une defigere. palissade.
Pape; souverain-pontife; saint- Summus pontifex; papa.
père. Romanæ Ecclesiæ
supremus pastor.
Recevoir la bénédiction du A pontifice solemni precatione
Pape. lustrari.
Recevoir un Bref du pape, du Litteræ a Pontifice Romano
souverain-pontife. publice scriptæ.
Papiers sans valeur. Scriptum nullius pretii.
Un paragraphe, un article, un Nimium quam longa verborum
chapitre démesurément continuatio. long.
Parapet. Lorica, lorica post circitorum
viam.
Parapet. Collis jaculatorius, mœnibus
superstructus, colles
interpositi in extrema mœnium planitie, valla
prominentia. Tumuli
propugnaculo impositi.
Élever des parapets sur les Pluteos vallo addere.
remparts; garnir les remparts de parapets.
Parer, détourner un coup; éviter Declinatione quadam alicujus
un coup en se détournant. petitionem effugere.
Actes du parlement en Tabulæ publicæ supremæ
Angleterre. curiæ in Anglia.
Héraut; envoyé parlementaire Caduceator.
(qui porte un caducée).
Messager de paix.—Héraut Caduceator, pacis internuntius.
parlementaire (qui porte un caducée).
Parquet; plancher parqueté. Pavimentum tesselatum.
Parrain. Baptismatis testis, pater
lustricus, sponsor fidei,
sacræ initiationis arbiter.
Choisir un parrain. Adhibere aliquem sponsorem
fidei.
Servir de parrain à un enfant; Ad sacrum fontem sponsor fui.
tenir un enfant sur les fonts
de baptême.
Pasquinade; libelle. Libellus famosus;
criminationibus confertus
liber.
Défendre le passage de.... à Itinere prohibere aliquem.
qqn.
Délivrer un passeport à Commeatu, publicis litteris
quelqu’un. instruere aliquem.
Refuser un passeport à Prohibere commeatu, aliquem
quelqu’un. intercludere.
Passion, affection, inclination. Prava animi affectio.
La passion de N.-S.-J.-C. Historia Christi patientis.
Réciter le pater pour qu’un Præire verba orationis
autre le répète mot pour Dominicæ alicui.
mot.
Patrouille; guet. Excubitores, circitores.
Piquet; garde du camp, Milites, equites pro castris
patrouille à cheval. excubantes.
Patrouiller, faire la patrouille. Vigilias intentiori cura lustrare.
Pause. Respiratio in arte musica.
Presser le payement. Consectari debitum.
Pélerinage. Peregrinatio religionis causa.
Le jour de pénitence et de Solemnes, publicæ
prières publiques est supplicationes ad prescrit. deposcendam superum
pacem indictæ sunt.
Pensionnaire. A pensionibus reipublicæ.
Grand-pensionnaire, c. à d., Procurator reipublicæ in
principal chargé d’affaires Hollandia. en Hollande.
Percepteur, receveur. Coactor, exactor.
Période (litt.). Ambitus verborum, circuitus
orationis, continuatio
verborum.
Appliquer des pétards contre Pylocastrum admovere,
une porte; visser des applicare, injicere portæ. pétards à une porte (guer.).
Enfoncer, entamer une Perfringere, disjicere
phalange; rompre les phalangem. lignes ennemies.
Arrière-bouche; pharynx, Gula.
gosier; gorge, cou; gueule.
Phénomène, apparition céleste. Apparitio sideris.
Pièces de campagne. Tormentum castrense, tormenta
legionum.
Piété (filiale); affection pour ses Pietas.
proches; respect (pour ses maîtres); amour (de la patrie).
Respect; piété. Religio.
Livrer une ville au pillage; Vitam fortunasque civium
mettre une ville à sac. direptioni militum objicere.
Demi-pique; pique de vélite Velitaris.
(infanterie légère chez les Romains).
Être de piquet au fourrage;— Populares tueri.
mettre de piquet au fourrage.
Pistolet,—revolver. Bombarda minor, equestris;
manualis fistula.
Place frontière. Urbs quæ fines tuetur,
propugnaculum imperii
defendendis limitibus
appositum.
Plaider; plaider une cause. In foro versari, causam agere,
causæ alicujus patronum
exsistere.
Profession d’avocat; assistance Opera forensis,
d’un défenseur; plaidoirie. commentationes
causarum.
Plénipotentiaire (d’un prince, Rerum agendarum summa
d’une nation). potestate instructus.
Celui qui fait jouer les machines Is qui tormenta intendit,
de guerre, (de nos jours on machinarum bellicarum dirait pointeur d’artillerie) librator. ou d’une manière plus
générale: officier du génie
et d’artillerie.
Un tonneau, un baril de poix. Cupa tæda et pice conferta.
Règlement de police; loi Lex sumptuaria, ordo disciplinæ
somptuaire (chez les civilis. Romains).
Politique. Prudentia civilis.
Excellent politique. Pacis artium gnarus.
Pompe à feu, à incendie. Machina delendis ædium
incendiis deserviens,
deputata.
Ponton. Rates junctæ trajectui aptæ, ad
transeundum instructæ.
Porcelaine. Vasa fictilia Sinensium.
Portier, concierge. Atriensis.
Portraits des aïeux; portraits de Patrum et avorum picta effigies.
famille.
Reconnaître la position, la Situm urbis perspicere.
situation d’une ville.
Ne pas maintenir une position; Locum non tenere.
lâcher pied.
Prendre position sur une Capere collem.
hauteur, une colline.
Possesseurs d’un bien Possessores prædii hereditarii.
héréditaire.
Obtenir qqche à titre de Aliquid titulo supremi dominii,
possession absolue. neminique obnoxio jure
consequi.
Chevaux de poste. Equi publici, meritorii, cursorii,
veredarii.
Grand-maître des postes. Cursuum publicorum supremus
moderator.
Environner l’ennemi d’une ligne Cingere hostem stationibus in
de postes, et l’assiéger en modum obsidii. qqe sorte.
Post-scriptum. Transversus versiculus
extremæ epistolæ.
Poudre. Pulvis pyrius, nitratus,
tormentarius.
Praticable, faisable, possible. Quod fieri potest, in usum
deduci potest.
Prébende; bénéfice. Reditus et census ex bonis
sacris.
Gouverneur, précepteur de Moderator juventutis nobilis, qui
jeunes gens de qualité, de liberalibus juventutis studiis
bonne famille. dux et moderator præest.
Prêcher; faire un sermon; De rebus divinis ad populum
annoncer la parole de concionem dicere, publice
Dieu. interpretari res divinas.
Prédicateur. Præco verbi divini.
Préliminaires de paix, bases Prima lineamenta pacis. Rudis
d’un traité de paix. pacis typus.
Se mettre en devoir de faire le Quæ ad oppugnationem oppidi
siége (d’une ville), faire les pertinent comportare. préparatifs du siége.
Prescription; surannation (de), Acquisitio seu adjectio dominii
usucapion (t. de dr. rom.). per continuationem
temporis lege definiti. Usucapio.
Dispute sur la préséance. Certamen honoris.
Être en dispute, disputer sur la In honoris contentionem
préséance. incidere.
Président du conseil privé. Senatus sanctioris princeps.
Être président, avoir la Tota comitia suis humeris, curis
présidence de la chambre sustinere. des députés.
Prétendant. Æmulus regni.
Élever des prétentions sur Jura antiqua revocare.
d’anciens droits.
Prêter de l’argent à intérêts; Fenori pecuniam dare.
placer de l’argent.
Prêter, avancer de l’argent à Pecunias expensas alicui ferre.
qqn.
Grand-prévôt de l’armée. Penes quem est summa imperii
custodia.
Primipile ou primipilaire, c. à d., Primi pili centurio.
1ᵉʳ centurion; celui qui commande la 1ᵉʳᵉ compagnie des triaires.
Premier capitaine.
Prince royal, impérial. Heres regni, in spem regni
genitus.
Droits de justice; frais de Lis æstimata, expensæ litis.
procédure; dépens.
Procession. Solemnis sacrorum pompa,
supplicantium agmina.
Aller en procession. Deducere pie supplices.
Proclamer par des hérauts Præconibus circummissis
envoyés dans différentes pronuntiare. directions.
Faire profession; faire, émettre Vota solemnia sacri ordinis
ses vœux; se consacrer à nuncupare, DEO se
DIEU par les vœux. solemni votorum sponsione
devovere.
Au prorata (dr.), à proportion, Pro rata parte, pro cujusque
proportionnellement. facultatibus.
Supprimer, enlever, refuser le Intercessionem tollere.
droit de protestation.
Protester. Intercedere, vetare, obnuntiare,
contra obtestari.
Protonotaire. Primarius scriba, primus eorum
qui reipublicæ sunt ab
epistolis.
Protonotariat. Primarii scribæ munus.
Puits artésien; jet d’eau. Aquæ artificiose prosilientes.
Q
Quaker. Secta tremulantium.
Qualités. Bona quæ a natura data sunt,
ingenii bona, dotes animi.
Quarantaine. Mora quadragesimum in diem
producta, tempus valetudini
experiundæ præfixum.
Loger l’armée, mettre l’armée Exercitum in agris collocare.
en quartier dans les villages.
Quartiers; quartiers d’hiver; Stationes militum; hiberna,
campement; stativa. cantonnements.
Assigner les quartiers d’hiver. Hiberna constituere.
Quitter ses quartiers d’hiver; Copias ex hibernis excire.
entrer en campagne.
Quartier général du roi. Tabernaculum regis.
Quartier général (prétoire Prætorium.
anciennement).
Quête, (collecte ecclésiast.). Pecunia viritim collecta. Stipis
voluntaria collatio.
Argent quêté, produit d’une Pecunia viritim, in capita collata.
quête.
Quittance, acquit; reçu. Syngrapha, chirographum,
acceptilatio.
Quittance générale, finale. Agnitio satisfactionis
plenissima.
R
Rançon. Pretium captivorum.
Rangs. Ordines.
Garder les rangs. Servare ordines.
Rompre les rangs. Ordines laxare.
Rangs serrés; être en rangs Conserta agmina, densati
serrés. ordines consistunt, inter
aciem consistens miles.
Lettre de rappel; édit, décret en Edictum, decretum quo cives,
vertu duquel ceux qui milites sub extero Rege
occupent des postes stipendia merentes domum militaires ou civils dans un revocantur. pays étranger sont rappelés, pour motif de
guerre.
Référendaire; rapporteur. Cujus est in consilio publico
causarum momenta
exponere.
Ratifier. Ratum habere, auctoritate
publica aliquid affirmare.
Ration. Demensum annonæ militaris.
Ravelin; demi-lune. Portæ propugnaculum,
munimentum extra mœnia.
Récapituler; résumer. Summa rerum capita repetere.
Assurer réception, donner Pecuniam datam referre.
quittance de l’argent prêté Pecunias expensas alicui
à qqn. referre acceptas.
Recette assurée. Reditus status.
Recette fortuite. Reditus fortuitus.
Le produit de la recette couvre Ratio par est acceptorum et
les dépenses; les facti impendii. dépenses et les recettes se
balancent.
Porter en compte les recettes. Ratio accepti scribitur.
Le produit de la recette et les Ratio par est acceptorum et
dépenses se balancent. datorum, ratio accepti et
expensi congruit.
Receveur des contributions, Ærarii tribunus, curator census
percepteur. bonorum.
Receveur de l’accise, des Curator census e victu persolvi
contributions indirectes. soliti.
Donner à quelqu’un une Præmia rei pecuniariæ alicui
récompense en argent. tribuere.
Recruter, faire des levées; Exercitui, regionibus
enrôler. supplementum scribere.
Recueil de notes, mémoire, Electorum commentarius.
mémorial; livre de raison ou grand livre, c. à d., un registre où les négociants
portent tout leur compte
par doit et avoir.
Revenir aux premières Ad easdem deditionis
conditions de reddition. conditiones recurrere.
Élever, construire des redoutes. Ad extremas fossas castella
constituere.
Se charger d’un rapport; Aliquid ad principis arbitrium
rapporter, référer (t. de referre. palais).
Réfléchir. Rei alicujus rationem ducere.
Réfuter, repousser, une Refellere crimen et rejicere in
accusation calomnieuse, suum auctorem, refutare en triompher; convaincre injuriam, retundere conatus
de crime l’accusateur par calumniæ. ses propres arguments.
Régale; droit régalien. Jus regi sacrum.
Régent; lieutenant-général de Interrex.
l’empire, du royaume; vicaire de l’empire; interroi.
Registres publics, documents Auctoritates publicæ.
(actes, titres, pièces justificatives).
Règle. Regula.
Religieuse. Virgo DEO sacrata, quæ
integrum virginitatis florem
DEO solemni votorum sponsione dicavit.
Jour de repos. Dies ad quietem datus.
Représailles. Jus talionis, pignorationes.
Faire des réquisitions de vivres, Frumenti vecturas finitimis
de munitions de bouche. civitatibus describere.
Résidence royale. Regia.
Respect; vénération, déférence; Reverentia, veneratio.
témoignage de respect; hommage.
Résumé d’un compte; compte Breviarium rationum.
par bref état.
Ligne de circonvallation, Limes externus, circuitus
ouvrages, retranchements, castrorum. Pro portis lignes de défense en avant castrorum. du camp.
Retranchement, tranchées, Aggeres castrenses.
ouvrages en terre, palissades pour protéger
un camp, une armée.
Couvrir, protéger par des A fronte contra hostem fossam
retranchements le front de ducere. son armée.
Collationner, revoir un écrit, un Recognoscere exemplum,
ouvrage, un opuscule. libellos.
Revue, inspection, révision. Delectus militum, lustratio
exercitus.
Faire passer la revue à l’armée; Numerum copiarum inire,
passer la revue des censum agere militum, troupes. lustrare, recensere
exercitum.
Inspecteurs; intendants qui Censores militum.
passent la revue des troupes; officiers de révision.
Rôle; état des hommes Album militare.
présents à la revue.
Ordo; rituel. Liber in quo continetur ratio
Divini officii, liber in quo
ratio in dispensandis salutis
mysteriis tenenda
proscribitur.
Ordo, directoire, rituel. Liber in quo continetur ratio
divini officii et salutis
mysteriorum
dispensandorum.
Rote; sacrée congrégation, Judices sacrarum cognitionum.
(tribunal de la Rote). Sacri cognitores Romæ.
Voie, route militaire. Via militaris.
Abandonner la voie, la route Via militari decedere.
militaire.
S
Recevoir, fréquenter les Sacra mysteria, salutis mysteria
Sacrements. obire.
Sacristie. Aditum, locus in quo apparatus
sacer sumitur, in quo
occulta et recondita templi
servantur.
Saisir qqche; faire la saisie de Manu prætoria alicujus bona
qqche; mettre arrêt sur detinere. qqche; séquestrer; mettre à la séquestration, confisquer.
Salaire; gages; appointements, Annua merces, stipendium.
traitement; solde (milit.).
Sauf-conduit. Litteræ tutum iter præstantes,
litteræ auctoritatis publicæ.
Sauf-conduit. Fides publica.
Donner un sauf-conduit à qqn. Præstare fidem publicam.
Scander un vers. Versum, carmen metiri.
Sceau de la ville. Signum publicum.
Séjour (t. milit.). Locus ad militum requiem.
Selle. Sella equestris.
Sénat (France); chambre haute, Ordo senatorius, senatus
chambre des Lords amplissimus, patrum (Anglet.); chambre des sanctum concilium. seigneurs (Allemagne).
Sénat, ordre du sénat, conseil, Ordo senatorius.
les membres du conseil.
Sentinelle perdue. Conclamatæ salutis extimæ
vigiliæ. Procubitores, qui
infestas maxime et hosti
oppositas stationes
occupant.
Relever qqn de sentinelle;— Vices stationum mutare.
relever de poste un factionnaire.
Saisir qqche; faire la saisie de Manu prætoria alicujus bona
qqche; mettre arrêt sur detinere. qqche; séquestrer; mettre à la séquestration, confisquer.
Sergent-major. Ordinum diribitor, instructor
centuriæ.
Serment de bannissement, de Cautio de inimicitiis ponendis,
ne pas revenir et de ne pas de non revertendo. se venger (féod.).
Se purger d’une imputation, Jurejurando se purgare.
d’une accusation par serment.
Vaisselle de table, service en or Vasa convivalia ex auro et
et en argent. argento.
Constituer, imposer une Imponere servitutem fundo.
servitude sur un bien; grever de charges, d’impôts un bien.
Il est d’un caractère si bien Est ita temperatis moderatisque
tempéré, qu’il sait unir la moribus, ut summa sévérité à l’affabilité. severitas cum summa
humanitate conjungatur.
Simonie. Rerum sacrarum nefaria
nundinatio.
Être situé. Situm esse.
Sommairement, en résumé, par Ex singulis capitibus, per capita,
manière d’extrait, summatim, per compendia. compendieusement, en abrégé, en raccourci.
Voir à l’aide de l’addition et de Addendo deducendoque
la soustraction, ce qui experiri, quid reliqui sit. reste.
Spahis. Turcicus equitatus.
Substitut. Qui alicui ad munus obeundum
adjunctus est.
Cicéron ne dut ses succès qu’à Cicero omnia incrementa sibi
lui-même. debuit.
Pacte de confraternité; de Pacta gentilitia.
succession réciproque.
Succursale, (église) annexe. Templum proprio Curione sacro
destitutum, templum
ejusdem Parochiæ.
Vers le sud, au sud, au midi. Ad meridiem.
Suffragant. Vicarius Episcopi.
Lieu de supplice; gibet. Locus publicus facinorosorum
supplicio deputatus; locus
quo hi qui ad supplicium
sunt dati, securi percutiuntur.
Supérieure (d’une simple Rectrix Virginum DEO
congrégation). sacrarum, quæ collegio
sacrarum Virginum vel Virginibus DEO sacratis
præest, antistes sacrarum
Virginum.
Surplis; aube. Vestis, tunica lintea.
Donner un sursis à qqn, Statuere alicui diem laxiorem.
accorder un délai à qqn.
Obtenir un sursis, un délai Potestatem ampliandi nancisci.
d’ajournement.
T
Musique en tête, tambour Tympana resonantia,
battant. tympanorum sonus.
Taxe; taux, prix; estimation. Rei æstimatæ pretium.
Chanter le Te Deum. Hymnum Ambrosianum
cantare.
Teneur de livres. Actor summarum, rationum
magister.
Second, témoin (d’un duel). Arbiter singularis certaminis.
Prendre son temps (familier). Tempus aucupari.
Dans les termes mêmes In ea ipsa verba quæ Nævius
prescrits par Nevius. præibat.
Testament. Testamentum; supremæ
morientis litteræ.
Texte (d’un auteur, d’une loi). Verba auctoris seu legis.
Tirer du fusil, du pistolet, du Glandes fundere.
revolver.
Tomber. Labi.
Tracer de nouvelles Muris locum destinare.
fortifications. Designare mœnia, fossas.
Traînards. Milites itinere confecti,
moratores, invalidi milites,
qui agmen sequi non
possunt.
Payer par traite; faire tirer une Pecuniam permutatione
traite sur son compte. trajicere.
Remplir les { clauses } In pactione manere. d’un traité. { articles }
Traiteur; restaurateur. Structor conviviorum publicus.
Tranchées. Agger militaris, fossa e terræ
aggestu in alterum labrum
altior ac munitior.
Tranchée; approches. Accessus operum, viæ
obsidionales, accessus
militum, ductus obliqui,
appropinquationes operum
militarium.
Ouvrir, conduire des tranchées Transversam obducere.
transversales, élever des
traverses.
Retranchement, tranchée. Lorica valli inferioris,
ambulacrum valli,
succinctum valli.
Ouvrir, conduire des tranchées Fossam diversis lateribus
en ligne droite. ducere.
Les soldats sont dans l’eau, Milites in appropinquantibus
dans les tranchées. paludibus et restagnantibus
aquis pene innatant.
Détruire les tranchées et les Apparatum et munitiones
gabions; détruire les disjicere. retranchements.
Ouvrir les tranchées; Vineas agere, adductibus ad
s’approcher des remparts urbem, propius muros en ouvrant des tranchées. accedere.
Trésor du roi; cour des Ærarium regium, tribunal
comptes. redituum principis.
Trésor public. Ærarium commune.
Trésor privé (d’un roi, d’un Ærarium sanctius.
prince), cassette (d’un roi), etc.
Épuiser le trésor. Ærarium exhaurire.
Verser de l’argent au trésor; In ærarium referre pecuniam.
faire un versement de
fonds au trésor.
Épuisement incroyable du Incredibiles angustiæ pecuniæ
trésor public. publicæ.
Trésorier militaire. Quæstor, minister impensæ
bellicæ, tribunus ærarius.
Officier trésorier; tribun du Minister impensæ bellicæ,
trésor; payeur de l’armée. quæstor ærarii bellici
tribunus ærarius.
Fermer les tribunaux. Justitium indicere.
Rouvrir les tribunaux. Justitium remittere, laxare,
solvere.
Tripliques (t. de palais); Secunda actoris defensio.
réponses à des dupliques,
lesquelles sont dirigées
elles-mêmes contre les
répliques.
Troupes auxiliaires. Auxilia, auxiliares milites, copiæ
subsidiariæ, catervæ
conductitiæ.
Troupes d’élite. Lectus exercitus.
Bohémien; Égyptien; tsigane. Ægyptii errones.
U
Équipement; uniforme d’un Vestitus militaris.
soldat.
Usurper sur...., empiéter sur les Jus alicujus convellere. In jure
droits de qqn. suo aliquem interpellare.
V
Annoncer, notifier les vacations Justitium indicere.
(t. de palais).
Vaisseau de guerre. Navis bellica, navis præsidiaria,
longa.
Lancer un vaisseau. Ex navalibus navem deducere.
Bateau à vapeur. Pyroscapha.
Vassal. Cliens beneficiarius, fiduciarius.
Être le vassal de qqn. Jure beneficiario alicui esse
obnoxium.
Poser des ventouses. Cucurbitulis vitreis sanguinem
extrahere.
Verbaliser, enregistrer. In adversaria, acta,
commentarios publicos
referre.
Mettre une maison en vente. Ædes proscribere.
Vicaire. Qui sacri Curionis explet vicem,
pastoris vicarius.
Ville marchande ou Forum rerum venalium quod in
commerçante. hac illave urbe præstatur.
Visiter les provinces. Proficisci in provincias visendi
causa.
Vivres, comestibles, provisions. Frumentum, res frumentaria,
commeatus; alimenta.
Faire des réquisitions de vivres, Vecturas frumenti finitimis
en nature. urbibus describere.
Fournir les vivres, les munitions Commeatum supportare,
de bouche, les provisions; sustinere. entretenir l’abondance des
vivres.
Mettre à la voile. Classe proficisci.
Voix; ton, son (de la voix). Vox, vocis sonus.
Volontaires (guer.). Milites voluntarii, honorarii.
Voter. Suffragium ferre, inire; in
suffragium ire; sententiam
dicere, expromere.
Faire voter. In suffragium mittere; ad
suffragium vocare.
Y
Yacht; aviso; une barque d’avis Navis tabellaria, navis velox.
(marine).
Yacht, bâtiment léger, petit Navis actuaria, liburnica.
navire à un pont.
Z
Fourrure de zibeline. Pellis mustelarum scythicarum.