Było ich dwoje

Po śmierci podkomorzyny dzieci wychowywane w jej domu tracą poczucie bezpieczeństwa. Nowy dziedzic, stolnikowicz Pruchno, interesuje się odziedziczonym majątkiem i chce pozbyć się podopiecznych ciotki. Staszek Mierzowski odrzuca proponowaną mu służbę, a Marysia Myszkówna myśli o szukaniu schronienia poza dworem. Dawna ochmistrzyni próbuje znaleźć pomoc dla całej gromadki. Kraszewski rozpoczyna opowieść od ostrego zderzenia opiekuńczości z egoizmem człowieka, który właśnie zdobył władzę nad cudzym losem.

Losy Staszka i Marysi rozwijają się w odmiennych warunkach. Ona zyskuje życzliwych opiekunów i dzięki swoim umiejętnościom staje się potrzebna w nowym domu. On doświadcza trudów poszukiwania miejsca dla siebie. Podtrzymywanie kontaktu utrudniają odległość oraz powolna, niepewna droga listów. Ich przywiązanie sąsiaduje z poczuciem nierówności, szczególnie widocznym podczas spotkania po rozłące. Powieść przygląda się dziecięcej zaradności, wdzięczności i godności, a także znaczeniu pomocy udzielanej wtedy, gdy najbliższe otoczenie zawodzi.