Siyasetname

Melikşah’ın devlet işlerinde aksayan yönlerin belirlenmesini istemesi, yönetimin nasıl işlemesi gerektiğine dair bu metnin çıkış noktasını oluşturur. Nizamü'l-Mülk, bilgi ve tecrübesini hükümdara sunarken saray, divan ve memleket düzenini ele alır. Girişte anlatılan Selçuklu yönetimi, vezirin görevleri ve hükümdarla yaşadığı anlaşmazlıklar, öğütlerin hangi siyasi ortamda şekillendiğini gösterir. Fasıllara ayrılan yapı, devlet idaresini uygulamalar, kurallar ve geçmişten aktarılan örnekler üzerinden düşünmeye açar.

Bağdat’ta geçen bir anlatıda, bir nedim uşağından iki görevlinin halkla ve suçlanan kişilerle ilişkisini gözlemlemesini ister. Yaşlı görevlinin huzuruna getirilen bir gençle konuşması, adaletin uygulanışına dinî inancın, kişisel yargıların ve kullanılan dilin nasıl karıştığını gösterir. Diyaloglarla ilerleyen bu bölümde gündelik görev düzeniyle karar verme yetkisi yan yana gelir. Siyasi düşünce tarihiyle ilgilenen okur, yöneticilere verilen öğütlerin somut sahneler ve insan davranışları aracılığıyla nasıl anlatıldığını izleyebilir.