A Enxada e a Lança

Alberto da Costa e Silva · Capítulo 35 de 35

Páginas do PDF

A Enxada e a Lança

Notas de rodapé

1. A paisagem e o hom em

a Ou Bam ileke.

b Hawsa, Haoussa, Hausa, Hausawa, em outras línguas, e auçá, haussá, haússa, em português. Segue-se quase sem pre, na anotação das variantes de nom es de povos, a lista do professor Ivan Hrbek, estam pada em Ethnony m es et topony m es

2

africains.

c Kikuy u, Gikuy u, Aikuy u, Wakikuy u.

d Achanti, Ashanti, Asante, Assanti, achante.

e Ny am bo, Bany am bo, Wany am bo.

f Okiek.

g Yedina.

h Twa.

i Dogo, Tom bo, Habe, Kado.

j Ioruba, Yoruba, Yorouba, nagô.

k Musgu, Mousgou, Muzgu, Mum ui.

l Gurúnsis, Grúnxis, Grusi, Grunshi, Gurensi, Guren, Guresa.

m Kotoko, Makari, Moria, Mam aka, Bala.

n So, Saw, Sso, Sô.

o Daom é, Dangom é, Dahom ei.

p Kara.

q Masai, Il-Maasai.

r Tuti, Batutsi, Batuti.

s Bahutu.

t Fulani, Foulbé, Peul, Peulh, Foulah, Fulanke, Afuli, Fellata, Pulo, Bafilache, Fulakunda, Jeeri.

u Sénoufo, senufô.

v Chagga, Jagga, Waj agga.

w Karim oj ong, Karam oj ong, Karam oj o.

x Nouër, Naadh, Naath, Tog.

y Com o Mary H. Kingsley viu entre os fangues (Fang, Fangwe, Fan, Mangwe,

Pahouin) do Gabão.20

z Ij os, Ij aw, Dj o, Ij e.

aa Sorko, Sorogo.

bb Changwe.

cc Bij ogo, Bisago, Bidy ougo, bissagós.

dd Fanti.

ee Basongola.

ff Assouvie.

gg Tiv, Tiwi, Munchi, Mitshi.

hh Nupê, Noupé, Nupechizi, Nupesizi, Agabi, Abawa.

ii Igbira, Egbura, Egbira, Gbira, Kotokori.

j j Jukun, Diukun, Dj ukun, Dsuku, Kororofa, Urapang, Appa.

kk Kanuri, Kanouri.

ll Mande, Manden, Mandenka, Mandingo, Mandeng, Mandingue, Mandê.

2. A pré-história

a Suçu, Sosoe, Soso, Sosso, Susu, Soussou.

b Fongbe, Dj edj i, Fo.

c Wolof, Walaf, Oulof, Valaf.

d Hadzapi, Kindiga, Hatsa, Kangelu, Tindega.

3. Querm a

a Ou Kush, Koush, Cush.

4. Napata e Méroe

a Kashta.

b Piankhy, Pey e, Pi.

c Taharqa ou Taarca.

d Shabaka.

e Shabataka.

f Tenuetam ani, Tenwetam ani.

g Senkam anisken.

h Am talga, Malenaqen, Am ani-nataki-lebte, Karkam ani, Am anias-tabarqa, Talakham ani, Am an-nete-y erike, Harsiotef.

i Khabbash.

j Arkakam ani.

k Ary am ani, Piank-y erike-ga e Sabrakam ani.

l Arqam ani, Arkam ani.

m Teqerideam ani.

n Netakam ani.

o Am ani...tekha?

p Arnekham ani.

q Am anishakhete.

r Akinidad.

s Sherkarer.

t Arikankharer.

u Arikakhatani.

v Kisra.

w Shilluk, Chilouk, Cholo, Sholo.

6. Axum

a Agaw, Agau.

b Wazeba, Azba, Azeba ou Adhebah.

c Frem onatos, Frém natos, Frum entius.

d Abraha, Abreha, Abraa, Abrahah.

e Atsbaha, Asbeha, Atsbeha.

f She’azana.

g Dhou Nowas, Dhu Nuwas, Du Duwas, Dunaan, Dawianos, Dim ion, Dim nos, Dim ieno, Dam ião, Masruq, Zurah ou Yusuf Asar Yathar.

h Apa Michael Aragawi.

i Caleb, Kaleb.

j Gabral Meskel, Gabra Masgal, Ghebre Meskel, Gebre Meskal.

k Sasu, Sassou.

l Asad Abukarib.

m Sum afa Ashwa, Sum y afa Ashwa.

n Saif Dhu Yazan, Saif Dhi Yazan.

8. Os reinos cristãos da Núbia

a Qalidurut.

b A antiga cidade de Dongola ficava na m argem esquerda do Nilo. Não deve ser confundida com a atual Dongola el-Urdi, que dela dista uns 112km , na banda

oposta do rio.24

c Do egípcio bakh, que significa “escam bo”, ou do grego pakton e do latim

pactum ? — pergunta Michael Brett. 25

d Ky riakos.

e Kabil ou Kam il.

f Shakanda, Shekanda.

g Barak.

h Shem am un.

i Kudanbes, Kudanbas ou, em árabe, Kerenbes.

j Barsham bu, Sanbu.

k Merkos ou Merki.

9. Gana

a Soninke, Sarakolle, Sarawele, Sarakule, Maraxa, Mar(a)ka.

b Ti-n Yarutan.

c Ti-n-Barutan ou Tanbarutan.

10. Etiópia, a Alta

a El Asham , Ella-Tsaham , Asham a Ibn Abj ar.

b Saho, Shiho.

c Adal, Danakil, Dankali.

d Digna-j an.

e Dilna’od, Delnaad.

f Tantawidim .

g Yim rha-Kristos, Yem rehana Krestos.

h Na’akuto-La’ab.

i Yitbarak.

j Iconu Am lac, Yikunno-Am lak, Yekuno Am lac.

k Taquela Haim anot, Tacleaim anot, Takla-Hay m anot, Tekla Hay m anot.

l Um ar Walasm a, Um ar Walashm a.

m Agbaceon, Yagba-Siy on, Yagbe’a Sy on.

n Widim -Ra´ad.

o Am d Ceôn, Am da-Siy on, ‘Am da Sy on.

11. Mali

a Gow.

b Songhoy, Songoi, Sonray, Sonrhaï, Songay.

c Zá Alay am an, Za al-Ay am an.

d Kossoi, Kosoy.

e Seereer, Serer.

f War Dj abi ibn Rabis, War Jabi, War-Dy abe, Warj abi.

g Kante.

h Kam ara, Konate, Keita.

i Latal Kalabi.

j Lahilatul Kalabi.

k Nam adi ou Mam adi Kani.

l Sundj ata, Mari-Dj ata, Mari-Diata. Mari — escreve Ibn Khaldun — significaria

“em ir que é da descendência do sultão”27 28 ou “chefe de sangue real”, e Jata ou Diata, “leão”.

m Dankaran-Tum a, Dankaran-Tum an.

n Dakaj alan, Dakadiala.

o Mansa Wali, Mansa Oulin, Mansa Yerelenku.

p Wati, Ouati.

q Abu Bakr, Bakari, Bogari.

r Ali Kolon e Salm an Nari.

s Sakura, Sabakura.

t Kaw, Qu, Ko.

u Al-Um ari recolheu a história de quem a ouvira da própria boca de Mansa

42

Musa.

v Akan.

w Magha.

x Mosi, Mose.

y Dogo, Dogom , Habe, Kado, Tom bo.

z Qasa, Qanba, Fanba.

aa Sandaki.

12. Os litorais do Índico

a Shungway a.

b Baj uni, Guny a, Badj uni, Bagiunu, Watikuu.

c Swahili, Suhali, Waswahili.

d Daarood.

e Isaaq, Ishaq.

f Que nelas tam bém havia os de boa espécie (Cy praea m oneta), e não som ente

nas Maldivas. 81

g Sihanaka.

h Zafindram inia, Zafin-dRam ínia.

i Antam bahoaka.

j Anakara.

k Sakalava.

13. Ao redor do lago Chade

a 13 Mas John Edward Philips lem bra que a tradição oral dos cotocos faz coincidirem no tem po a introdução da datura e a do tabaco no sul do lago Chade.

b Ashanti, Assanti, Asante.

c Tuti, Batutsi, Batuti.Baule, Baoulé.

d Kanem bu.

e Zaghauwa.

f Saifauwa, Saifuwa, Sefuwa.

g Um m e Jilm i, Hum m ay, Hum ai.

h Al-Uthm ani.

i Duguwa.

j 61 Não se identificou, até agora, onde ficava exatam ente.

k Kadai.

l Ibrahim Nikale.

m Uthm an ou Bir b. Dunam a.

n Abdallah b. Kadai.

o Dawud b. Ibrahim .

p Abd al-Dj alil b. Am iy a.

q Shuwa, Shoa, Showa, Shewa, Chouarib.

r Ali b. Dunam a, Ali Ghadj ideni.

s Idris Katagarm abe, Idris Katakarm abe.

14. A região dos Grandes Lagos

a Dinka, Jiaan, Jang, Jeng, Dieng.

b Lwo, Lwoo.

c Kalenj in, Kalendj in.

d Keny a-Kadam .

e Kitoki.

f Dadog, Tatoga.

g Sandawe, Sandaroi.

h Nguni, Neguni, Ngoni.

i Karam oj ong-Tesos, Karam oj o-Teso, Karim oj ong-Teso.

j Thagicu.

k Teita, Wateita, Wataíta.

l Ny oro, Bany oro.

m Ankole, Norole, Ny ankole, Bany ankole.

n Twa, Batwa, Batua.

o Hay a, Bahay a, Ziba, Baziba, Aiba.

p Kintu, Kintou.

q Ndahura, Ndahoura. Chwezi, Bachwezi, Abachwezi, Cwzei.

r Wam ara, Ouam ara.

s Anuak, Any wae, Anwak.

t Fari.

u Gan, Gang, Shuli, Makj uru.

v Joalur, Alulu, Luri, Lur.

w Jopadhola.

x Kantu, Kantou.

y Kagoro.

z Rukidi.

aa Ky om y a.

bb Owny.

cc Babito ou Jo-Bito.

dd Kim era.

ee Ruhinda, Rouhinda.

ff Nkuba.

gg Bahutu.

hh Gihanga.

15. Zim babué

a Shona, Chona, Mashona.

b Karanga, Makaranga, Mocaranga, Mokaranga.

c Quesary m go.

d Rozvi, Rozwi, Barozvi, Balosse, Borobzes.

e Kalanga.

f Makom be.

16. Os hauçás

a Mbu, Mbau.

b Abuy azidu, Abu Yazidu, Bay aj idda.

c Bawogari, Bawo.

d Tsam iy a.

e Yaj i dan Tsam iy a.

f Kwararafa, Korofafa, Kororofa.

g Kanaj ej i.

h Yunes Ibn Tahanazete.

i Muham m ad Rabbo.

j Bakwan Turunku.

k Muham m ad Korau.

l Yakubu.

m Uthm an b. Dawud.

17. Ifé

a Kisra.

b Adj a, Ady a, Adsa, Adza, Anfue.

18. Igbo-Ukwu

a Okike, Chi-Okike, Chineke, Chukwu.

19. No alto rio Lualaba

a Baluba.

b Kalanga, Bakalanga.

c Kongolo.

d Ilunga Mbili.

e Kalala Ilunga.

f Balunda, Alunda, Aluunda, Arund.

g Yala Mwaku, Mwaakw.

h Kinguri.

i Ciny am a.

j Rweej , Naweej , Noej i.

k Llunga waLuefu, Ilunga Liu.

l Kam onga Lwaza.

m Mwaant Luseeng, Mwata Lusing.

n Muantiânvuo, Mwata Yam vo, Mwaant Yaav Naweej .

o Chokwe, Tshokwe, Cokwe, Wachokwe, Bachoko, Shioko, Kioko, Dj ok, Tsiboko, Tchiboko, Atuchokwe.

p Kuba, Bakuba, Bushong.

q Bena Lulua, Loulouwa.

r Babem ba, Wem ba, Mvem ba.

s Malawi, Marawi, Maravi, Marave.

t Chewa, Cewa, Achewa, Acewa.

u Tum buka, Tum buku, Tim buka, Watum buka.

20. No baixo Zaire e nos planaltos de Angola

a Bacongo, Kongo, Bakongo.

b Mutino Mbene, Ntinu-Wene.

c Nim i a Lukeni.

d Mani Kabunda, Mani Vunda.

e Bavili, Fiote.

f Teke, Ty o, Bateke, Ateo.

g Nkwe Mbali.

h Bowli.

i Nkúm u, Nkúm .

j Ntom ba.

k Ekonda, Baseka.

l Iy em be, Yem be.

m Mbelo.

n Babom ba.

o Sakata, Basakata.

p Bundo, Mbundu, Bam dubu, Am buun, Mbuni.

q Um bundo, Banano.

r Ngangela.

s Kisam a, Guisam a.

t Bahungu, Mahungo.

u Lengi.

v Bapende.

w Ndongo.

x Tsaam , Batsaam , Tsam ba.

y Ovaherero.

z Am bo, Owam bo.

aa Ny aneka, Wany aneka, Ovany aneka, Nhaneca.

bb Nkum bi, Nkum be.

cc Vatwa.

21. O cavalo e a canoa: os m ossis e os songais

a Mam pulusi, Mam pele, Mam pourou, Mam pursi, Mam proussi, Mam prussi.

b Dagbam ba, Ngwana.

c Toha Zie, Tohaj iy e.

d Paga Wabaga, Papawolga.

e Kpogonum bo.

f Na Bawa, Na Gbewa.

g Tusogu, Tohago.

h Sitobu.

i Mantam , Ngm antam bo.

j Yetenga, Kachiogo.

k Wedraogo.

l Na Ny aghese.

m Konkom ba, Kpunkpam ba, Kpankpam a, Mokwam ba, Konko.

n Rawa.

o Wubri.

p Sonni, Sunni, Shi. Sii.

q Muham m ed Dao, Madawu, Madogo.

r Sulay m an Dandi, Salm an Dam a.

s Akilu-ag-Malwal, Akil Ak Melaul, Akilu ash-Malawal.

t Muham m ad-n-Adda, Muham m ad an-Nadda.

u Al-Mukhtar.

v Muham m ad Ture-Sy lla, Mam ari, Mam ar.

w Abu Bakr Dau, Baare, Baru.

45

x Cada m itical corresponderia a 4,25g.

y Um ar Kom diagha.

z Denianke.

aa Maghsharem -koi.

bb Kunta Kenta.

22. Benim

a Owodo.

b Evian.

c Ogiam wen.

d Erinm winde.

e Eweka.

f Vwakhuahen e Ehenm ihen.

g Akpanigiakon.

h Iguegha, Igueghae.

i Ohen.

j Egbeka.

k Uwaifiokun.

l Ewuare.

m Itsekiri, Jekri, Dj ekri, Dsekiri, Owerri, Awerri, Iwere.

23. Os reinos do Iorubo

a Awam aro.

b Ogundahunsi.

c Idoko.

d Ij esha, Idj esha, Idsesa, Igesa.

e Aj aka.

f Obokun.

g Oke Okile.

h Oy o.

i Aj aka, Aj uan ou Dadá.

j Kori.

k Borgu, Barba, Borgawa, Bogung, Bargu, Bergo, Bergou.

l Ky edy e, Kede.

m Kpoto, Okpoto, Arago.

n Idoko.

o Idj ebu, Jubu, Gebu, Dsebu, Idzebu, Yebu.

p Ay agba, Ay egba.

q Ketu, Kétou.

r Sopasan, Soipasan, Sho-ipashan.

s Owe.

t Ya Panka.

u Fongbe, Fo.

v Sha, Tcha.

24. O reino cristão da Etiópia

a Haqedin, Haq ad-Din.

b Werj ih.

c Sabredin, Sabr ad-Din.

d Bahr-Seged.

e Jam al al-Din.

f Yaigob.

g Beselote-Michael.

h Ewostatewos.

i Sawiros.

j Gebre-Iy asus.

k Bary a.

l Kunam a, Kounam a, Baza, Bazen, Baden.

m Say fa-Arad.

n Se’adedin, Sa’y adedin, Sa’aladin, Saad ad-Din.

o Niway a-Mary am .

p Dawit.

q Bartalom ewos.

r Tewodros.

s Yishaq, Yeshaq.

t Jam al ad-Din.

u Hizba-Nagne.

v Zara-Yaigob.

w Mikrka-Nagn.

x Baida Mary am , Bada Mary am .

y Siy on-Mogesa, Siy on Mogasa.

z Mahari-Kristos.

aa Iskindir.

bb Tasfa-Giy orgis.

cc Am da-Mikael.

dd Hady a, Gudela.

ee Takla-Kristos.

ff Libna-Dingil.

25. 1500

a Funj , Funge, Fougn, Fung.

b Um ara Dunqas, Am ara Dunqas.

c Ou Sahu.

d Bua, Bwa.

e Brong, Abron, Bono.

f Tiram akhan Traore, Tiram ang Traoré.

g Biafada, Biafare, Beafare, Bidy ola.

h Tengella.

i Koly Tengella.

j Denianke, Deniy ankobe.

k Ndiadiane N’diay e.

l Am aokosowei, am a-okosoei.

m Ogulasowei.

n Am akiri.

o Balante, Belante, Bulanda, Balanga, Brassa, Bolenta.

p Jula, Joola, Dj ola, Jola, Yola.

q Flup, Felup, Fulup, Huluf, Uluf, Karon, Floup.

r Bay ot.

s Bainuk, Bany un, Banuun, Banhiin, Bany on, Bany ung.

t Landum an, Landim a, Landom a, Landum a, Kokoli.

u Barka, Baele, Bailo.

v Nalou, Nanu, Nanun.

w Buram os, Papéis.

x Sherbro, boulão.

y Tem ne, Atem ne, Tim ne, Tem ene, Tim m anee, Teim ene.

z Yim be.

aa Kissi, Kisi, Gihi, Gisi, Assin, Den, Gizi.

bb Kru, Kra, Krao, Krawi, Krou.

cc Tellem .

dd Kagoro.

ee Sotho, Sutu, Basuto, Basotho e Tswana, Tshwana, Abetswaba e Bechuana.

ff Xhosa, Kosa, Khosa, Am axhosa, Am akosa.

gg Lukonkesha.

Você terminou A Enxada e a Lança

Alberto da Costa e Silva

Livros como este

Depois do livro

Páginas que vieram com esta edição, guardadas aqui para consulta.