A Enxada e a Lança
Notas de rodapé
1. A paisagem e o hom em
a Ou Bam ileke.
b Hawsa, Haoussa, Hausa, Hausawa, em outras línguas, e auçá, haussá, haússa, em português. Segue-se quase sem pre, na anotação das variantes de nom es de povos, a lista do professor Ivan Hrbek, estam pada em Ethnony m es et topony m es
2
africains.
c Kikuy u, Gikuy u, Aikuy u, Wakikuy u.
d Achanti, Ashanti, Asante, Assanti, achante.
e Ny am bo, Bany am bo, Wany am bo.
f Okiek.
g Yedina.
h Twa.
i Dogo, Tom bo, Habe, Kado.
j Ioruba, Yoruba, Yorouba, nagô.
k Musgu, Mousgou, Muzgu, Mum ui.
l Gurúnsis, Grúnxis, Grusi, Grunshi, Gurensi, Guren, Guresa.
m Kotoko, Makari, Moria, Mam aka, Bala.
n So, Saw, Sso, Sô.
o Daom é, Dangom é, Dahom ei.
p Kara.
q Masai, Il-Maasai.
r Tuti, Batutsi, Batuti.
s Bahutu.
t Fulani, Foulbé, Peul, Peulh, Foulah, Fulanke, Afuli, Fellata, Pulo, Bafilache, Fulakunda, Jeeri.
u Sénoufo, senufô.
v Chagga, Jagga, Waj agga.
w Karim oj ong, Karam oj ong, Karam oj o.
x Nouër, Naadh, Naath, Tog.
y Com o Mary H. Kingsley viu entre os fangues (Fang, Fangwe, Fan, Mangwe,
Pahouin) do Gabão.20
z Ij os, Ij aw, Dj o, Ij e.
aa Sorko, Sorogo.
bb Changwe.
cc Bij ogo, Bisago, Bidy ougo, bissagós.
dd Fanti.
ee Basongola.
ff Assouvie.
gg Tiv, Tiwi, Munchi, Mitshi.
hh Nupê, Noupé, Nupechizi, Nupesizi, Agabi, Abawa.
ii Igbira, Egbura, Egbira, Gbira, Kotokori.
j j Jukun, Diukun, Dj ukun, Dsuku, Kororofa, Urapang, Appa.
kk Kanuri, Kanouri.
ll Mande, Manden, Mandenka, Mandingo, Mandeng, Mandingue, Mandê.
2. A pré-história
a Suçu, Sosoe, Soso, Sosso, Susu, Soussou.
b Fongbe, Dj edj i, Fo.
c Wolof, Walaf, Oulof, Valaf.
d Hadzapi, Kindiga, Hatsa, Kangelu, Tindega.
3. Querm a
a Ou Kush, Koush, Cush.
4. Napata e Méroe
a Kashta.
b Piankhy, Pey e, Pi.
c Taharqa ou Taarca.
d Shabaka.
e Shabataka.
f Tenuetam ani, Tenwetam ani.
g Senkam anisken.
h Am talga, Malenaqen, Am ani-nataki-lebte, Karkam ani, Am anias-tabarqa, Talakham ani, Am an-nete-y erike, Harsiotef.
i Khabbash.
j Arkakam ani.
k Ary am ani, Piank-y erike-ga e Sabrakam ani.
l Arqam ani, Arkam ani.
m Teqerideam ani.
n Netakam ani.
o Am ani...tekha?
p Arnekham ani.
q Am anishakhete.
r Akinidad.
s Sherkarer.
t Arikankharer.
u Arikakhatani.
v Kisra.
w Shilluk, Chilouk, Cholo, Sholo.
6. Axum
a Agaw, Agau.
b Wazeba, Azba, Azeba ou Adhebah.
c Frem onatos, Frém natos, Frum entius.
d Abraha, Abreha, Abraa, Abrahah.
e Atsbaha, Asbeha, Atsbeha.
f She’azana.
g Dhou Nowas, Dhu Nuwas, Du Duwas, Dunaan, Dawianos, Dim ion, Dim nos, Dim ieno, Dam ião, Masruq, Zurah ou Yusuf Asar Yathar.
h Apa Michael Aragawi.
i Caleb, Kaleb.
j Gabral Meskel, Gabra Masgal, Ghebre Meskel, Gebre Meskal.
k Sasu, Sassou.
l Asad Abukarib.
m Sum afa Ashwa, Sum y afa Ashwa.
n Saif Dhu Yazan, Saif Dhi Yazan.
8. Os reinos cristãos da Núbia
a Qalidurut.
b A antiga cidade de Dongola ficava na m argem esquerda do Nilo. Não deve ser confundida com a atual Dongola el-Urdi, que dela dista uns 112km , na banda
oposta do rio.24
c Do egípcio bakh, que significa “escam bo”, ou do grego pakton e do latim
pactum ? — pergunta Michael Brett. 25
d Ky riakos.
e Kabil ou Kam il.
f Shakanda, Shekanda.
g Barak.
h Shem am un.
i Kudanbes, Kudanbas ou, em árabe, Kerenbes.
j Barsham bu, Sanbu.
k Merkos ou Merki.
9. Gana
a Soninke, Sarakolle, Sarawele, Sarakule, Maraxa, Mar(a)ka.
b Ti-n Yarutan.
c Ti-n-Barutan ou Tanbarutan.
10. Etiópia, a Alta
a El Asham , Ella-Tsaham , Asham a Ibn Abj ar.
b Saho, Shiho.
c Adal, Danakil, Dankali.
d Digna-j an.
e Dilna’od, Delnaad.
f Tantawidim .
g Yim rha-Kristos, Yem rehana Krestos.
h Na’akuto-La’ab.
i Yitbarak.
j Iconu Am lac, Yikunno-Am lak, Yekuno Am lac.
k Taquela Haim anot, Tacleaim anot, Takla-Hay m anot, Tekla Hay m anot.
l Um ar Walasm a, Um ar Walashm a.
m Agbaceon, Yagba-Siy on, Yagbe’a Sy on.
n Widim -Ra´ad.
o Am d Ceôn, Am da-Siy on, ‘Am da Sy on.
11. Mali
a Gow.
b Songhoy, Songoi, Sonray, Sonrhaï, Songay.
c Zá Alay am an, Za al-Ay am an.
d Kossoi, Kosoy.
e Seereer, Serer.
f War Dj abi ibn Rabis, War Jabi, War-Dy abe, Warj abi.
g Kante.
h Kam ara, Konate, Keita.
i Latal Kalabi.
j Lahilatul Kalabi.
k Nam adi ou Mam adi Kani.
l Sundj ata, Mari-Dj ata, Mari-Diata. Mari — escreve Ibn Khaldun — significaria
“em ir que é da descendência do sultão”27 28 ou “chefe de sangue real”, e Jata ou Diata, “leão”.
m Dankaran-Tum a, Dankaran-Tum an.
n Dakaj alan, Dakadiala.
o Mansa Wali, Mansa Oulin, Mansa Yerelenku.
p Wati, Ouati.
q Abu Bakr, Bakari, Bogari.
r Ali Kolon e Salm an Nari.
s Sakura, Sabakura.
t Kaw, Qu, Ko.
u Al-Um ari recolheu a história de quem a ouvira da própria boca de Mansa
42
Musa.
v Akan.
w Magha.
x Mosi, Mose.
y Dogo, Dogom , Habe, Kado, Tom bo.
z Qasa, Qanba, Fanba.
aa Sandaki.
12. Os litorais do Índico
a Shungway a.
b Baj uni, Guny a, Badj uni, Bagiunu, Watikuu.
c Swahili, Suhali, Waswahili.
d Daarood.
e Isaaq, Ishaq.
f Que nelas tam bém havia os de boa espécie (Cy praea m oneta), e não som ente
nas Maldivas. 81
g Sihanaka.
h Zafindram inia, Zafin-dRam ínia.
i Antam bahoaka.
j Anakara.
k Sakalava.
13. Ao redor do lago Chade
a 13 Mas John Edward Philips lem bra que a tradição oral dos cotocos faz coincidirem no tem po a introdução da datura e a do tabaco no sul do lago Chade.
b Ashanti, Assanti, Asante.
c Tuti, Batutsi, Batuti.Baule, Baoulé.
d Kanem bu.
e Zaghauwa.
f Saifauwa, Saifuwa, Sefuwa.
g Um m e Jilm i, Hum m ay, Hum ai.
h Al-Uthm ani.
i Duguwa.
j 61 Não se identificou, até agora, onde ficava exatam ente.
k Kadai.
l Ibrahim Nikale.
m Uthm an ou Bir b. Dunam a.
n Abdallah b. Kadai.
o Dawud b. Ibrahim .
p Abd al-Dj alil b. Am iy a.
q Shuwa, Shoa, Showa, Shewa, Chouarib.
r Ali b. Dunam a, Ali Ghadj ideni.
s Idris Katagarm abe, Idris Katakarm abe.
14. A região dos Grandes Lagos
a Dinka, Jiaan, Jang, Jeng, Dieng.
b Lwo, Lwoo.
c Kalenj in, Kalendj in.
d Keny a-Kadam .
e Kitoki.
f Dadog, Tatoga.
g Sandawe, Sandaroi.
h Nguni, Neguni, Ngoni.
i Karam oj ong-Tesos, Karam oj o-Teso, Karim oj ong-Teso.
j Thagicu.
k Teita, Wateita, Wataíta.
l Ny oro, Bany oro.
m Ankole, Norole, Ny ankole, Bany ankole.
n Twa, Batwa, Batua.
o Hay a, Bahay a, Ziba, Baziba, Aiba.
p Kintu, Kintou.
q Ndahura, Ndahoura. Chwezi, Bachwezi, Abachwezi, Cwzei.
r Wam ara, Ouam ara.
s Anuak, Any wae, Anwak.
t Fari.
u Gan, Gang, Shuli, Makj uru.
v Joalur, Alulu, Luri, Lur.
w Jopadhola.
x Kantu, Kantou.
y Kagoro.
z Rukidi.
aa Ky om y a.
bb Owny.
cc Babito ou Jo-Bito.
dd Kim era.
ee Ruhinda, Rouhinda.
ff Nkuba.
gg Bahutu.
hh Gihanga.
15. Zim babué
a Shona, Chona, Mashona.
b Karanga, Makaranga, Mocaranga, Mokaranga.
c Quesary m go.
d Rozvi, Rozwi, Barozvi, Balosse, Borobzes.
e Kalanga.
f Makom be.
16. Os hauçás
a Mbu, Mbau.
b Abuy azidu, Abu Yazidu, Bay aj idda.
c Bawogari, Bawo.
d Tsam iy a.
e Yaj i dan Tsam iy a.
f Kwararafa, Korofafa, Kororofa.
g Kanaj ej i.
h Yunes Ibn Tahanazete.
i Muham m ad Rabbo.
j Bakwan Turunku.
k Muham m ad Korau.
l Yakubu.
m Uthm an b. Dawud.
17. Ifé
a Kisra.
b Adj a, Ady a, Adsa, Adza, Anfue.
18. Igbo-Ukwu
a Okike, Chi-Okike, Chineke, Chukwu.
19. No alto rio Lualaba
a Baluba.
b Kalanga, Bakalanga.
c Kongolo.
d Ilunga Mbili.
e Kalala Ilunga.
f Balunda, Alunda, Aluunda, Arund.
g Yala Mwaku, Mwaakw.
h Kinguri.
i Ciny am a.
j Rweej , Naweej , Noej i.
k Llunga waLuefu, Ilunga Liu.
l Kam onga Lwaza.
m Mwaant Luseeng, Mwata Lusing.
n Muantiânvuo, Mwata Yam vo, Mwaant Yaav Naweej .
o Chokwe, Tshokwe, Cokwe, Wachokwe, Bachoko, Shioko, Kioko, Dj ok, Tsiboko, Tchiboko, Atuchokwe.
p Kuba, Bakuba, Bushong.
q Bena Lulua, Loulouwa.
r Babem ba, Wem ba, Mvem ba.
s Malawi, Marawi, Maravi, Marave.
t Chewa, Cewa, Achewa, Acewa.
u Tum buka, Tum buku, Tim buka, Watum buka.
20. No baixo Zaire e nos planaltos de Angola
a Bacongo, Kongo, Bakongo.
b Mutino Mbene, Ntinu-Wene.
c Nim i a Lukeni.
d Mani Kabunda, Mani Vunda.
e Bavili, Fiote.
f Teke, Ty o, Bateke, Ateo.
g Nkwe Mbali.
h Bowli.
i Nkúm u, Nkúm .
j Ntom ba.
k Ekonda, Baseka.
l Iy em be, Yem be.
m Mbelo.
n Babom ba.
o Sakata, Basakata.
p Bundo, Mbundu, Bam dubu, Am buun, Mbuni.
q Um bundo, Banano.
r Ngangela.
s Kisam a, Guisam a.
t Bahungu, Mahungo.
u Lengi.
v Bapende.
w Ndongo.
x Tsaam , Batsaam , Tsam ba.
y Ovaherero.
z Am bo, Owam bo.
aa Ny aneka, Wany aneka, Ovany aneka, Nhaneca.
bb Nkum bi, Nkum be.
cc Vatwa.
21. O cavalo e a canoa: os m ossis e os songais
a Mam pulusi, Mam pele, Mam pourou, Mam pursi, Mam proussi, Mam prussi.
b Dagbam ba, Ngwana.
c Toha Zie, Tohaj iy e.
d Paga Wabaga, Papawolga.
e Kpogonum bo.
f Na Bawa, Na Gbewa.
g Tusogu, Tohago.
h Sitobu.
i Mantam , Ngm antam bo.
j Yetenga, Kachiogo.
k Wedraogo.
l Na Ny aghese.
m Konkom ba, Kpunkpam ba, Kpankpam a, Mokwam ba, Konko.
n Rawa.
o Wubri.
p Sonni, Sunni, Shi. Sii.
q Muham m ed Dao, Madawu, Madogo.
r Sulay m an Dandi, Salm an Dam a.
s Akilu-ag-Malwal, Akil Ak Melaul, Akilu ash-Malawal.
t Muham m ad-n-Adda, Muham m ad an-Nadda.
u Al-Mukhtar.
v Muham m ad Ture-Sy lla, Mam ari, Mam ar.
w Abu Bakr Dau, Baare, Baru.
45
x Cada m itical corresponderia a 4,25g.
y Um ar Kom diagha.
z Denianke.
aa Maghsharem -koi.
bb Kunta Kenta.
22. Benim
a Owodo.
b Evian.
c Ogiam wen.
d Erinm winde.
e Eweka.
f Vwakhuahen e Ehenm ihen.
g Akpanigiakon.
h Iguegha, Igueghae.
i Ohen.
j Egbeka.
k Uwaifiokun.
l Ewuare.
m Itsekiri, Jekri, Dj ekri, Dsekiri, Owerri, Awerri, Iwere.
23. Os reinos do Iorubo
a Awam aro.
b Ogundahunsi.
c Idoko.
d Ij esha, Idj esha, Idsesa, Igesa.
e Aj aka.
f Obokun.
g Oke Okile.
h Oy o.
i Aj aka, Aj uan ou Dadá.
j Kori.
k Borgu, Barba, Borgawa, Bogung, Bargu, Bergo, Bergou.
l Ky edy e, Kede.
m Kpoto, Okpoto, Arago.
n Idoko.
o Idj ebu, Jubu, Gebu, Dsebu, Idzebu, Yebu.
p Ay agba, Ay egba.
q Ketu, Kétou.
r Sopasan, Soipasan, Sho-ipashan.
s Owe.
t Ya Panka.
u Fongbe, Fo.
v Sha, Tcha.
24. O reino cristão da Etiópia
a Haqedin, Haq ad-Din.
b Werj ih.
c Sabredin, Sabr ad-Din.
d Bahr-Seged.
e Jam al al-Din.
f Yaigob.
g Beselote-Michael.
h Ewostatewos.
i Sawiros.
j Gebre-Iy asus.
k Bary a.
l Kunam a, Kounam a, Baza, Bazen, Baden.
m Say fa-Arad.
n Se’adedin, Sa’y adedin, Sa’aladin, Saad ad-Din.
o Niway a-Mary am .
p Dawit.
q Bartalom ewos.
r Tewodros.
s Yishaq, Yeshaq.
t Jam al ad-Din.
u Hizba-Nagne.
v Zara-Yaigob.
w Mikrka-Nagn.
x Baida Mary am , Bada Mary am .
y Siy on-Mogesa, Siy on Mogasa.
z Mahari-Kristos.
aa Iskindir.
bb Tasfa-Giy orgis.
cc Am da-Mikael.
dd Hady a, Gudela.
ee Takla-Kristos.
ff Libna-Dingil.
25. 1500
a Funj , Funge, Fougn, Fung.
b Um ara Dunqas, Am ara Dunqas.
c Ou Sahu.
d Bua, Bwa.
e Brong, Abron, Bono.
f Tiram akhan Traore, Tiram ang Traoré.
g Biafada, Biafare, Beafare, Bidy ola.
h Tengella.
i Koly Tengella.
j Denianke, Deniy ankobe.
k Ndiadiane N’diay e.
l Am aokosowei, am a-okosoei.
m Ogulasowei.
n Am akiri.
o Balante, Belante, Bulanda, Balanga, Brassa, Bolenta.
p Jula, Joola, Dj ola, Jola, Yola.
q Flup, Felup, Fulup, Huluf, Uluf, Karon, Floup.
r Bay ot.
s Bainuk, Bany un, Banuun, Banhiin, Bany on, Bany ung.
t Landum an, Landim a, Landom a, Landum a, Kokoli.
u Barka, Baele, Bailo.
v Nalou, Nanu, Nanun.
w Buram os, Papéis.
x Sherbro, boulão.
y Tem ne, Atem ne, Tim ne, Tem ene, Tim m anee, Teim ene.
z Yim be.
aa Kissi, Kisi, Gihi, Gisi, Assin, Den, Gizi.
bb Kru, Kra, Krao, Krawi, Krou.
cc Tellem .
dd Kagoro.
ee Sotho, Sutu, Basuto, Basotho e Tswana, Tshwana, Abetswaba e Bechuana.
ff Xhosa, Kosa, Khosa, Am axhosa, Am akosa.
gg Lukonkesha.
Você terminou A Enxada e a Lança
Alberto da Costa e Silva
Livros como este
-
A Manilha e o Libambo
-
Colonisação de Lourenço Marques
-
Noticias de Portugal
-
Introdução à Arqueologia da Península Ibérica
-
Memória Acerca dos Portugueses na Abissínia
-
Portugal e Marrocos perante a História e a Política Europeia
Depois do livro
Páginas que vieram com esta edição, guardadas aqui para consulta.