A Grande Fome de Mao
Notas
Este capítulo é longo, por isso está dividido em 3 partes.
26. Chang e Halliday, Mao, p. 462.
27. MfAA, Berlim, 11 jul. 1962, A17334, p. 92.
28. Ministério das Relações Exteriores, Pequim, 1 jul. 1960, 102–15–1, p. 26–39; ver também MfAA,
Berlim, 11 jul. 1962, A17334, p. 89–94.
29. Xangai, 1 dez. 1959, B29–2–112, p. 3.
30. Relatório do Ministério das Finanças, Gansu, 1 jul. 1961, 91–18–211, p. 25.
31. MfAA, Berlim, 4 jan. 1962, A6836, p. 33; ver também a análise dos alemães orientais da política de
ajuda externa, que eles identificaram como uma das principais razões da fome; MfAA, Berlim, 4 jan.
1962, A6836, p. 16.
32. Relatório do Ministério das Finanças, Gansu, 1 jul. 1961, 91–18–211, p. 22–5.
33. Hunan, 29 mar. 1960, 163–1–1083, p. 119–22; perto do fim do ano, seguindo uma resolução de
Beidaihe em setembro de 1960, isso foi baixado para 310 milhões, com arroz reduzido à metade,
cerca de 144 mil toneladas; ver Hunan, 22 out. 1960, 163–1–1083, p. 130–4.
34. Guangdong, 29 set. 1960, 300–1–195, p. 158.
35. Guangzhou, 5 abr. 1961, 92–1–275, p. 105.
36. Gansu, 16 jan. 1961, 91–18–200, p. 72.
37. Xangai, 21 out. 1960, B29–2–112, p. 2–5.
38. “Back to the farm”, Time, 3 fev. 1961.
39. ICRC, Genebra, telegramas de 18, 28 e 30 jan. e 6 fev. 1961, BAG 209–048–2.
40. ICRC, Genebra, discussões em 1 e 14 mar. 1961, BAG 209–048–2.
41. Ministério das Relações Exteriores, Pequim, 27 jan. 1959, 109–1952–3 p. 13.
16. Saída do pesadelo
1. Bo, Ruogan zhongda shijan, p. 892.
2. Mao, Jianguo yilai, vol. 9, p. 326; Lin, Wutuobang yundong, p. 607.
3. Zhang Zhong, “Xinyang shijian jiemi” (Revelando o incidente de Xinyang), Dangshi tiandi, 2004, no.
4, p. 40–1.
4. Yang Zhengang, Zhang Jiansheng e Liu Shikai, “Guanyu huaifenzi Ma Longshan da gao fanmanchan
jiqi houguo deng youguan cailiao de diaocha baogao”, 9 nov. 1960, p. 7.
5. Li Zhenhai, Liu Zhengrong e Zhang Chunyuan, “Guanyu Xinyang diqu Xincai qu dong jin chun
fasheng zhongbing siren he ganbu yanzhong weifa luanji wenti de diaocha baogao”, 30 nov. 1960, p.
1.
6. Xinyang diwei zuzhi chuli bangongshi, “Guanyu diwei changwu shuji Wang Dafu tongzhifan suo fan
cuowu ji shishi cailiao”, 5 jan. 1962, p. 1–2.
7. Zhang, “Xinyang shijian jiemi”, p. 42; ver também Qiao Peihua, Xinyang shijian (O incidente de
Xinyang), Hong Kong: Kaifang chubanshe, 2009.
8. Mao, Jianguo yilai, vol. 9, p. 349.
9. Nongye jitihua zhongyao wenjian huibian (1958–1981) [Um compêndio de documentos importantes
sobre coletivização agrícola (1958–1981)], Pequim: Zhongyang dangxiao chubanshe, 1981, vol. 2, p.
419–30.
10. Chester J. Cheng (ed), The Politics of the Chinese Red Army, Stanford: Hoover Institution
Publications, 1966, p. 117–23.
11. Zhonggong zhongyang wenxian yanjiushi (orgs.), Jianguo yilai zhongyao wenxian xuanbian,
Pequim: Zhongyang wenxian chubanshe, 1992, vol. 13, p. 660–76.
12. Bo, Ruogan zhongda shijan, p. 893–6.
13. Li, Private Life of Chairman Mao, p. 339.
14. Discurso de Liu Shaoqi, Gansu, 20 jan. 1961, 91–6–79, p. 46–51 e 103–7.
15. Discurso de Mao Tsé–tung, Gansu, 18 jan. 1961, 91–6–79, p. 4.
16. Huang, Liu Shaoqi yisheng, p. 346–8; Huang, Wang Guangmei fangtan lu, p. 225–6 e 240.
17. Conversas de Liu Shaoqi em 25, 28 e 30 abr. 1961, Hunan, 141–1–1873, p. 106–50; ver também
Huang, Wang Guangmei fangtan lu, p. 238–40; Jin e Huang, Liu Shaoqi zhuan, p. 865–6.
18. Jin e Huang, Liu Shaoqi zhuan, p. 874.
19. Carta de Liu Shaoqi, Gansu, abr.–mai. 1961, 91–4–889, p. 2–4.
20. Liu Shaoqi, 31 mai. 1961, Gansu, 91–6–81, p. 69–73.
21. Jin, Zhou Enlai zhuan, p. 1441–2.
22. Discurso de Li Fuchun na 9ª Conferência do 8º Comitê Central, Hunan, 14 jan. 1961, zhongfa (61)
52, 186–1–505, p. 1–28.
23. Discurso de Li Fuchun, Hunan, 17 jul. 1961, 186–1–584, p. 7 e 13.
24. Documentos da conferência de Beidaihe, Hunan, 11 ago. 1961, 186–1–584, p. 38–48, 125, 134 e 152.
25. Li, Private Life of Chairman Mao, p. 380.
17. Agricultura
1. Jean C. Oi, State and Peasant in Contemporary China: The Political Economy of Village Government,
Berkeley: University of California Press, 1989, p. 48–9.
2. Hebei, 11 abr. 1961, 878–1–14, p. 56–8.
3. Yunnan, 29 jul. 1958, 2–1–3102, p. 16–22.
4. Kenneth R. Walker, Food Grain Procurement and Consumption in China, Cambridge: Cambridge
University Press, 1984.
5. O plano para 1959–60 com os números da requisição detalhados ao nível das províncias estão em
Gansu, 31 jul. 1959, zhongfa (59) 645, 91–18–117, p. 105.
6. Zhejiang, 16 jul. 1961, J132–13–7, p. 22–8, citado em Yang Jisheng, Mubei: Zhongguo liushi niandai
dajihuang jishi (Lápides de madeira: uma história real da Grande Fome na China da década de
1960), Hong Kong: Tiandi tushu youxian gongsi, 2008, p. 418; compare isto com as estatísticas de
Yang na página 417.
7. Guizhou, 1962, 90–1–2796, página impressa 3; equivalentes aproximados desses percentuais também
são encontrados em estimativas mais detalhadas em nível de condado, por exemplo no caso do
condado de Zunyi (26,5% em 1957, 46,3% em 1958, 47% em 1959 e 54,7% em 1960), Guizhou, 1962,
90–1–2708, página impressa 7; a mesma pasta contém muitos outros exemplos similares, alguns com
taxas de requisição de até 80%; para o Departamento de Grãos, ver Yang, Mubei, p. 540.
8. Discurso em 25 mar. 1959, Gansu, 19–18–494, p. 44–6.
9. Zhejiang, 16 jul. 1961, J132–13–7, p. 22–8; compare com Yang, Mubei, p. 540.
10. Relatório do Conselho de Estado, Gansu, 15 jun. 1960, zhongfa (60) 547, 91–18–160, p. 208–12.
11. Guangdong, 10 ago. 1961, 219–2–318, p. 9–16.
12. Discurso de Deng Xiaoping em 11 dez. 1961, Hunan, 141–2–138, p. 43.
13. Discurso em 25 mar. 1959, Gansu, 19–18–494, p. 48.
14. Xangai, 4 abr. 1961, B6–2–392, p. 20 ff.
15. Xangai, 8 jul. 1958, B29–2–97, p. 17.
16. Oi, State and Peasant in Contemporary China, p. 53–5.
17. Para o documento sobre a política e por um exemplo de Hunan, ver Hunan, 3 nov. e 1 dez. 1959,
146–1–483, p. 9, 18–20 e 86.
18. Zhejiang, jan. 1961, J116–15–10, p. 1–14.
19. Guangdong, 7 jan. 1961, 217–1–643, p. 120–2.
20. Guangdong, 2 jan. 1961, 217–1–643, p. 61–6.
21. Discurso em 30 ago. 1958, Hunan, 141–1–1036, p. 38. Um mu equivale a 0,0667 de um hectare, ou
667 m2.
22. Hunan, 1964, 187–1–1355, p. 64.
23. Zhejiang, 1961, J116–15–139, p. 1; 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 29.
24. Hubei, 13 jan. 1961, SZ18–2–200, p. 27.
25. Gansu, 20 jun. 1959, 91–18–539, p. 35.
26. Gansu, 12 fev. 1961, 91–18–209, p. 246; Walker estimou a área semeada para 1958 em 130 milhões
de hectares, Walker, Food Grain Procurement, p. 147.
27. Walker, Food Grain Procurement, p. 21–2.
28. Guangdong, 1 mar. 1961, 235–1–259, p. 23–5.
29. Yunnan, 20 set. 1961, 120–1–193, p. 85–92.
30. Gansu, 20 fev. 1961, zhongfa (61) 145, 91–18–211, p. 91.
31. Guangdong, 1 mar. 1961, 235–1–259, p. 23–5.
32. Hunan, 15 nov. 1960, 163–1–1082, p. 106.
33. Yunnan, 6 fev. 1961, 120–1–193, p. 108–9.
34. Pequim, 29 nov. e 10 dez. 1960, 2–12–262, p. 21–3.
35. Yunnan, 14 dez. 1960 e 20 set. 1961, 120–1–193, p. 85–92 e 112–15.
36. Gansu, 20 fev. 1961, zhongfa (61) 145, 91–18–211, p. 92.
37. Yunnan, 14 dez. 1960, 120–1–193, p. 112–5.
38. Hunan, 20 ago. 1959, 141–1–1259, p. 51–2.
39. MfAA, Berlim, 1962, A6860, p. 100.
40. Zhejiang, 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 12.
41. Guangdong, 15 mar. 1961, 217–1–119, p. 78.
42. MfAA, Berlim, 1962, A6792, p. 136.
43. Hunan, 6 nov. 1961, 141–1–1914, p. 48–52.
44. Yunnan, 1962, 81–7–86, p. 13.
45. Hunan, 19 fev. 1959, 163–1–1052, p. 82–7.
46. Informe por Qian Zhiguang, ministro da indústria têxtil, Hunan, 11 ago. 1961, 186–1–584, p. 107.
47. Guangzhou, 28 fev. 1961, 6–1–103, p. 3–4.
48. Pequim, 8 jan. 1962, 2–13–138, p. 1–3.
49. Informe por Hu Yaobang em 1 out. 1961, Hunan, 141–2–138, p. 197.
50. Hebei, 1962, 979–3–870, p. 1–30.
51. Hunan, 15 mar. 1959, 141–1–1158, p. 140.
52. Guangdong, 3 jul. 1959, 217–1–69, p. 74–5.
53. Guangdong, 12 out. 1961, 235–1–259, p. 13.
54. Zhejiang, 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 16–21.
55. Hunan, 15 jan. 1961, 146–1–580, p. 13.
56. Guangdong, 20 mai. 1961, 217–1–210, p. 82–7.
57. Zhejiang, 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 16–21.
58. Conversa entre Li Jingquan e Chu En-lai no escritório do premiê em 1 abr. 1962, Sichuan, JC1–
3198, p. 33.
59. Xangai, 1961, B181–1–510, p. 17–20.
60. Pequim, 31 jul. 1962, 1–9–439, p. 1–4.
61. Relatório da embaixada de Moscou, Ministério das Relações Exteriores, Pequim, 18 set. 1958, 109–
1213–14, p. 142.
62. Zhejiang, 21 mar. 1960, J002–3–3, p. 34.
63. Xangai, 1961, B181–1–510, p. 7.
64. Ministério das Relações Exteriores, Pequim, 10 abr. 1959, 109–1907–8, p. 100; também discurso em
25 mar. 1959, Gansu, 19–18–494, p. 46.
65. Xangai, 1961, B29–2–980, p. 143.
66. Guangdong, 16 set. 1961, 235–1–259, p. 71.
67. Zhejiang, 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 5 e 16.
68. Xuancheng, 17 mai. 1961, 3–1–257, p. 127–31.
69. Xangai, 1961, B181–1–511, p. 25.
70. Hunan, 11 ago. 1961, 186–1–584, p. 134.
71. Hunan, 15 mar. 1959, 141–1–1158, p. 152.
72. Guangdong, 25 fev. 1961, 217–1–119, p. 57.
73. Hebei, 1962, 979–3–870, p. 1–30.
74. Zhejiang, 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 15 e 29.
75. Ibid. p. 52.
76. Guangdong, 25 fev. 1961, 217–1–119, p. 58.
18. Indústria
1. Klochko, Soviet Scientist, p. 85–6.
2. Guangdong, 1961, 218–2–320, p. 26–31.
3. MfAA, Berlim, 7 jun. 1961, A6807, p. 20–4.
4. MfAA, Berlim, 14 nov. 1962, A6860, p. 142–5.
5. Pequim, 31 jul. 1961, 1–5–371, p. 5–10.
6. Guangdong, 1961, 218–2–320, p. 26–31.
7. Klochko, Soviet Scientist, p. 91.
8. Neibu cankao, 25 nov. 1960, p. 7.
9. Hunan, 21 set. 1961, 186–1–525, p. 2–6.
10. Ibid.
11. Xangai, 28 mar. 1959, B29–1–34, p. 16–21.
12. Hunan, 5 mai. 1961, 141–1–1939, p. 33–4.
13. Pequim, 26 jun. 1961, 2–13–89, p. 14–5.
14. Hunan, 26 dez. 1959 e 16 jan. 1960, 163–1–1087, p. 70–2 e 91–5.
15. Discurso em 25 mar. 1959, Gansu, 19–18–494, p. 46.
16. Relatos de He Long e Nie Rongzhen, Gansu, 13 set. 1960, 91–6–26, p. 69–75.
17. Neibu cankao, 25 nov. 1960, p. 9.
18. Nanquim, 2 set. 1960, 6001–1–73, p. 12–5.
19. Guangzhou, 1960, 19–1–255, p. 39–41; 11 set. 1961, 19–1–525, p. 94–100.
20. Guangdong, 7 ago. 1961, 219–2–319, p. 17–31.
21. Pequim, 17 jan. e 31 mar. 1959, 101–1–132, p. 14–8 e 26–40.
22. Pequim, 29 mar. 1960, 101–1–138, p. 3.
23. Pequim, 24 mar. 1961, 1–28–28, p. 6.
24. Pequim, 28 set. 1961, 2–13–138, p. 25–9.
25. Nanquim, 13 jul. e 22 nov. 1960, 5065–3–395, p. 7–19 e 35–52.
26. Nanquim, 13 jul. 1960, 5065–3–395, p. 7–19.
27. Nanquim, 1961, 5065–3–443, p. 51, 60 e 66.
28. Pequim, 31 jul. 1961, 1–5–371, p. 5–10.
29. Nanquim, 15 set. 1961, 6001–3–328, p. 25–8.
30. Nanquim, 1960, 4053–2–4, p. 98. Esses salários em geral eram fixos; apenas no inverno de 1961–62
os salários fixos foram substituídos por uma variedade de esquemas de compensação, incluindo
participação nos lucros; ver Nanquim, 4 dez. 1961, 4053–2–5, p. 1.
31. Nanquim, 15 set. 1961, 6001–2–329, p. 30–1.
32. Pequim, 29 mar. 1960, 101–1–138, p. 4.
33. Nanquim, 1960, 4053–2–4, p. 93.
34. Hunan, 3 set. 1959, 141–1–1259, p. 69–70.
35. Pequim, 30 jul. 1961, 1–5–371, p. 8.
36. Relatório do Ministério do Carvão, Gansu, 91–18–193, 11 set. 1961, p. 71.
37. Essas eram as minas de Quren, Nanling, Luojiadu e Lianyang; Guangdong, jun. 1960, 253–1–99, p.
17–20.
38. Gansu, fev. 1961, 91–18–200, p. 245.
39. Xangai, jan. 1961, A36–1–246, p. 2–3.
40. Xangai, ago. 1961, B29–2–655, p. 92.
41. Guangdong, ago. 1961, 219–2–319, p. 31–56.
19. Comércio
1. Hunan, 13 set. e 7 nov. 1960, 163–1–1083, p. 83–5 e 95–7.
2. Xangai, 11 ago. 1960, B123–4–782, p. 26–9.
3. Yunnan, 23 out. 1958, zhongfa (58) 1060, 2–1–3276, p. 131–5.
4. Yunnan, 15 out. 1960, zhongfa (60) 841, 2–1–4246, p. 103–8.
5. Xangai, 11 ago. 1961, B29–2–655, p. 160; 20 abr. 1961, B29–2–980, p. 248.
6. Yunnan, 15 out. 1960, zhongfa (60) 841, 2–1–4246, p. 103–8.
7. Yunnan, 3 dez. 1960, zhongfa (60) 1109, 2–1–4246, p. 117–9.
8. Ministério das Relações Exteriores, Pequim, 1 jan. 1960, 118–1378–13, p. 82.
9. Yunnan, 25 out. 1961, 2–1–4654, p. 44–6.
10. Yunnan, 22 set. 1960, 2–1–4269, p. 36–9.
11. Hunan, 3 ago. 1959, 141–1–1259, p. 148.
12. MfAA, Berlim, 11 dez. 1961, A6807, p. 347–51.
13. Guangdong, ago. 1961, 219–2–319, p. 31–56.
14. Xangai, mai. 1961, B29–2–940, p. 161.
15. Sobre vendas no varejo e a cultura material da China pré-revolucionária, ver Frank Dikötter, Exotic
Commodities: Modern Objects and Everyday Life in China, Nova York: Columbia University Press,
2006.
16. Klochko, Soviet Scientist, p. 53.
17. Nanjiing, nov. 1961, 5040–1–18, p. 14–9 e 20–6.
18. Nanquim, 12 jan. e 26 abr. 1959, 4003–1–167, p. 22–4 e 36–8.
19. J. Dyer Ball, The Chinese at Home, Londres: Religious Tract Society, 1911, p. 240, citado em
Dikötter, Exotic Commodities, p. 63.
20. Guangzhou, 22 ago. 1959, 16–1–13, p. 56–7; Guangzhou, 20 jul. 1961, 97–8–173, p. 18.
21. Nanjiing, 1 jul. 1959, 4003–1–167, p. 39–46.
22. Neibu cankao, 2 dez. 1960, p. 11.
23. Xangai, 7 mai. 1961, A20–1–60, p. 64–6.
24. Nanjiing, 4 jun. 1959, 5003–3–722, p. 77–81.
25. Neibu cankao, 23 nov. 1960, p. 15–6.
26. Neibu cankao, 5 mai. 1961, p. 14–6.
27. Guangzhou, 27 mar., 1 jun. e 6 jul. 1961, 97–8–173, p. 45–6 e 52–3; 60–1–1, p. 80 e 105–11.
28. Wuhan, 29 jul. 1959, 76–1–1210, p. 68.
29. Discurso em Beidaihe, Gansu, 11 ago. 1961, 91–18–561, p. 51.
30. Pequim, 26 jun. 1961, 2–13–89, p. 2–3.
31. Pequim, 31 jul. 1961, 2–13–100, p. 1–6.
32. Nanquim, nov. 1961, 5040–1–18, p. 14–9 e 20–6.
33. Neibu cankao, 10 ago. 1960, p. 13–5.
34. Pequim, 28 mar. 1961, 1–28–28, p. 9–11.
35. Xangai, 31 jul. 1961, A20–1–55, p. 23–9.
36. Entrevista com Lao Tian, nascido nos anos 1930, Xushui, Hebei, setembro de 2006.
20. Moradia
1. Shen Bo, “Huiyi Peng Zhen tongzhi guanyu renmin dahuitang deng ‘shida jianzhu’ de sheji de
jiaodao” (Lembrando as diretrizes do camarada Peng Zhen concernentes ao desenho do Grande
Salão do Povo e os dez grandes edifícios), Chengjian dang’an, no. 4 (2005), p. 10–1.
2. Wu Hung, Remaking Pequim: Tiananmen Square and the Creation of a Political Space, Londres:
Reaktion Books, 2005, p. 24.
3. “Ten red years”, Time, 5 out. 1959.
4. Xie Yinming e Qu Wanlin, “Shei baohule gugong” (Quem protegia o Palácio Imperial), Dang de
wenxian, no. 5 (2006), p. 70–5.
5. PRO, Londres, 15 nov. 1959, FO371–133462.
6. PRO, Londres, 23 jul. 1959, FO371–141276.
7. Pequim, 27 dez. 1958 e 2 fev. 1959, 2–11–128, p. 1–3 e 8–14.
8. Hunan, 21 jan. 1959, 141–2–104.
9. Gansu, 9 jan. 1961, 91–18–200, p. 18–9.
10. Gansu, 22 fev. 1961, 91–18–200, p. 256–8.
11. Hunan, 3 e 14 abr. 1961, 151–1–24, p. 1–13 e 59–68.
12. Guangdong, 20 jan. 1961, 217–1–645, p. 15–9.
13. Relato na Conferência de Lushan, Gansu, set. 1961, 91–18–193, p. 82.
14. Gansu, 24 out. 1960, zhongfa (60) 865, 91–18–164, p. 169–72.
15. Discurso por Li Fuchun, Hunan, 20 dez. 1961, 141–1–1931, p. 154–5.
16. Xangai, 28 jul. 1959, B258–1–431, p. 4–5.
17. Wuhan, 15 mai. e 23 jun. 1959, 13–1–765, p. 44–5 e 56.
18. Hunan, abr. 1960, 141–2–164, p. 82.
19. Guangdong, 5 jul. 1961, 307–1–186, p. 47–52.
20. Sichuan, 22 e 24 mar. 1960, JC50–315.
21. Sichuan, dez. 1961, JC50–325.
22. Pequim, 4 mar. e 7 ago. 1959, 2–11–146, p. 1–23.
23. Nanquim, 16 abr. 1959, 4003–1–279, p. 153.
24. Guangdong, 7 jan. 1961, 217–1–643, p. 110–5.
25. Sichuan, fev. 1961, JC1–2576, p. 41–2.
26. Guangdong, 10 dez. 1960, 217–1–643, p. 44–9.
27. Guangdong, 12 dez. 1960, 217–1–643, p. 33–43.
28. Hunan, 11 mai. 1961, 141–2–139, p. 61.
29. Hunan, 17 mai. 1961, 146–1–584, p. 26.
30. Sichuan, ago. 1961, JC1–2584, p. 14.
31. Sichuan, 1962, JC44–1440, p. 127–8.
32. Hubei, 18 nov. 1960, SZ18–2–198, p. 69–71.
33. Hunan, 4 ago. 1962, 207–1–744, p. 9.
34. Li Heming, Paul Waley e Phil Rees, “Reservoir Resettlement in China: Past Experience and the
Three Gorges Dam”, Geographical Journal, vol. 167, no. 3 (set. 2001), p. 197.
35. Guangdong, out. 1961, 217–1–113, p. 58–61.
36. Hunan, 15 dez. 1961 e 21 mar. 1962, 207–1–753, p. 103–5 e 106–9.
37. Pequim, 25 abr. 1961, 2–13–39, p. 1–14.
38. James L. Watson, “The Structure of Chinese Funerary Rites”, em James L. Watson e Evelyn S.
Rawski (eds), Death Ritual in Late Imperial and Modern China, Berkeley: University of California
Press, 1988.
39. Neibu cankao, 7 dez. 1960, p. 12–3.
40. Hunan, 14 fev. 1958, 141–1–969, p. 19.
41. Entrevista com Wei Shu, nascido nos anos 1920, condado de Langzhong, Sichuan, abril de 2006.
42. Pequim, 18 abr. 1959, 2–11–36, p. 7–8 e 17–8.
43. Pequim, 14 nov. 1958, 2–11–33, p. 3.
44. O relatório foi mandado para o comitê provincial do partido em Hunan; Hunan, Mar. 1959, 141–1–
1322, p. 108–10.
21. Natureza
1. Ferdinand P. W. von Richthofen, Baron Richthofen’s Letters, 1870–1872, Xangai: North–China
Herald Office, 1903, p. 55, citado em Dikötter, Exotic Commodities, p. 177.
2. I. T. Headland, Home Life in China, Londres: Methuen, 1914, p. 232, citado em Dikötter, Exotic
Commodities, p. 177.
3. Shapiro, Mao’s War Against Nature, p. 3–4.
4. Discurso de Mao na Conferência do Estado Supremo em 28–30 jan. 1958, Gansu, 91–18–495, p. 202.
5. Hunan, 13 abr., 1962, 207–1–750, p. 1–10.
6. Hunan, 6 out. 1962, 207–1–750, p. 44–9.
7. RGAE, Moscou, 7 ago. 1959, 9493–1–1098, p. 29.
8. Hunan, 13 abr., 1962, 207–1–750, p. 1–10.
9. Gansu, 17 ago. 1962, zhongfa (62) 430, 91–18–250, p. 66.
10. Pequim, 3 mar. 1961, 2–13–51, p. 7–8.
11. Pequim, 26 mai. 1961, 92–1–143, p. 11–4.
12. Ibid.
13. Pequim, 3 mar. 1961, 2–13–51, p. 7–8.
14. Hubei, SZ113–2–195, 12 fev. e 1 nov. 1961, p. 8–10 e 28–31.
15. Gansu, 23 out. 1962, 91–18–250, p. 72.
16. Gansu, 31 out. 1962, 91–18–250, p. 83.
17. Guangdong, 10 mai. 1961, 217–1–210, p. 88–9.
18. Nanquim, 25 dez. 1958, 4003–1–150, p. 73.
19. Pequim, 26 mai. 1961, 92–1–143, p. 11–4.
20. Gansu, 17 ago. 1962, zhongfa (62) 430, 91–18–250, p. 69.
21. Hubei, 10 mar. 1961, SZ113–2–195, p. 2–3.
22. Hunan, 28 nov. 1961, 163–1–1109, p. 138–47.
23. Gansu, 31 out. 1962, 91–18–250, p. 83.
24. Hunan, 18 nov. 1961, 163–1–1109, p. 60.
25. Gansu, 17 ago. 1962, 91–18–250, p. 65.
26. Para estimativas baseadas em fontes publicadas, ver Shapiro, Mao’s War Against Nature, p. 82.
27. Gansu, 17 ago. 1962, 91–18–250, p. 68.
28. Gansu, 31 out. 1962, 91–18–250, p. 82.
29. Hunan, 6 out. 1962, 207–1–750, p. 44–9.
30. Relatório de Guangdong sobre florestas, 21 set. 1962, Hunan, 141–2–163, p. 50.
31. Yu Xiguang, Dayuejin ku rizi: Shangshuji (O Grande Salto Adiante e os anos amargos: uma coleção
de memórias), Hong Kong: Shidai chaoliu chubanshe, 2005, p. 8; para dar um senso de proporção,
segundo algumas estimativas, a cobertura florestal era de 83 milhões de hectares em 1949; ver Vaclav
Smil, The Bad Earth: Environmental Degradation in China, Armonk, NY: M. E. Sharpe, 1984, p. 23.
32. Pequim, 15 set. 1959, 2–11–63, p. 31–6 e 48–52.
33. Uma das primeiras descrições foi feita por Tan Zhenlin em uma conferência por telefone sobre a
safra de verão; ver Gansu, 26 jun. 1959, 92–28–513, p. 14–5.
34. Y. Y. Kueh, Agricultural Instability in China, 1931–1991, Oxford: Clarendon Press, 1995, examinou
os dados meteorológicos e concluiu que o tempo ruim de fato contribuiu para uma redução na
produção da safra, mas que condições similares de tempo no passado não tiveram o mesmo efeito.
35. Pequim, 7 mai. 1960, 2–12–25, p. 3–6.
36. Pequim, 8 set. 1962, 96–2–22, p. 15–8.
37. Hebei, 15 ago. 1961, 878–1–6, p. 31–44.
38. Relato por Hu Yaobang em 1 out. 1961, Hunan, 141–12–138, p. 186–9.
39. Hunan, 13 abr. 1962, 207–1–750, p. 1–10.
40. Hunan, 6 out. 1962, 207–1–750, p. 44–9.
41. Hunan, 4 ago. 1962, 207–1–744, p. 1–12.
42. Hunan, 6 out. 1962, 207–1–750, p. 44–9.
43. Hunan, 13 e 15 mai. 1961, 146–1–584, p. 13 e 18.
44. Hunan, 24 abr. 1961, 146–1–583, p. 108; grandes reservatórios eram definidos por Pequim como
tendo capacidade entre 10 e 100 milhões de m³ e os pequenos com capacidade inferior a 10 milhões
de m³.
45. Hunan, 4 ago. 1962, 207–1–744, p. 1–12.
46. Hunan, 7 jan. 1962, 207–1–743, p. 85–105.
47. Hunan, 1 dez. 1961, 163–1–1109, p. 101.
48. Hubei, 12 set. 1959, SZ18–2–197, p. 39–43.
49. Hubei, 1 ago. 1959, SZ113–1–209, p. 3.
50. Hubei, 27 mar. 1961, SZ18–2–201.
51. Hubei, 18 mar. e 9 jun. 1961, SZ113–1–26, p. 1–3 e 12–4.
52. Hubei, 14 abr. 1962, SZ113–2–213, p. 25.
53. Hunan, 1964, 187–1–1355, p. 64.
54. Guangdong, dez. 1960, 266–1–74, p. 105–18.
55. Relatório do Ministério de Conservação da Água e Eletricidade Hidráulica, 27 jul. 1960, Hunan
141–1–1709, p. 277.
56. Guangdong, dez. 1960, 266–1–74, p. 117.
57. Yi, “World’s Most Catastrophic Dam Failures”, p. 25–38.
58. Shui, “Profile of Dams in China”, p. 23.
59. Como relatado pelo secretário da região centro-sul Li Yiqing; Hunan, 11 ago. 1961, 186–1–584, p.
134.
60. Pequim, 17 abr. 1962, 96–2–22, p. 6.
61. Hebei, 1 jul. 1961, 979–3–864, p. 4–5.
62. Hebei, 1962, 979–3–870, p. 7; ver também Hebei , 13 jul. 1962, 979–3–871, p. 1–22, para uma cifra
muito mais baixa para o aumento da terra alcalina.
63. Relato por Liu Jianxun, 24 dez. 1961, Hunan, 141–2–142, p. 225.
64. Relato por Hu Yaobang, 1 out. 1961, Hunan, 141–2–138, p. 186–7.
65. Relato por Hua Shan, 9 mai. 1962, Shandong, A1–2–1125, p. 5–7.
66. Gansu, 9 mar. 1960, zhongfa (60) 258, 91–18–154, p. 254–5.
67. Pequim, 17 set. 1959, 2–11–145, p. 3–6.
68. Gansu, 9 mar. 1960, zhongfa (60) 258, 91–18–154, p. 254–5.
69. Gansu, 24 fev. 1960, 91–18–177, p. 14–7.
70. Gansu, 9 mar. 1960, zhongfa (60) 258, 91–18–154, p. 254–5.
71. Nanquim, 22 nov. 1960, 5065–3–395, p. 35–52.
72. Relato por Mao Qihua, Gansu, 4 set. 1960, zhongfa (60) 825, 91–18–154, p. 104.
73. Xangai, out. 1961, B29–2–954, p. 57.
74. Ibid.
75. Ibid., p. 76.
76. Hubei, 10 jan. 1961, SZ34–5–45, p. 22–4; 23 jan. 1961, SZ1–2–906, p. 17.
77. Klochko, Soviet Scientist, p. 71–3.
78. Nanquim, 18 mar. 1959, 5065–3–367, p. 20–2; 25 mar. 1959, 5003–3–721, p. 8–9.
79. Xangai, 1959, A70–1–82, p. 9.
80. Shapiro, Mao’s War on Nature, p. 88.
81. Hubei, 8 e 25 jul. 1961, SZ18–2–202, p. 78 e 101.
82. Nanquim, 24 out. 1960, 4003–1–203, p. 20–1.
83. Zhejiang, 29 jan. 1961, J116–15–115, p. 11.
22. Banqueteando-se durante a fome
1. James R. Townsend e Brantly Womack, Politics in China, Boston: Little, Brown, 1986, p. 86.
2. Tiejun Cheng e Mark Shelden, “The Construction of Spatial Hierarchies: China’s hukou and danwei
Systems”, em Timothy Cheek e Tony Saich (orgs.), New Perspectives on State Socialism in China,
Armonk, NY: M. E. Sharpe, 1997, p. 23–50.
3. Guangdong, 15 mar. 1962, 300–1–215, p. 205–7.
4. Li, Private Life of Chairman Mao, p. 78–9.
5. Fu Zhengyuan, Autocratic Tradition and Chinese Politics, Cambridge: Cambridge University Press, p.
238.
6. Lu, Cadres and Corruption, p. 86.
7. Xangai, 1961, B50–2–324, p. 15–24.
8. Neibu cankao, 25 nov. 1960, p. 11–12.
9. Neibu cankao, 6 mar. 1961, p. 5.
10. Neibu cankao, 22 fev. 1961, p. 13–4.
11. Guangdong, 5 set. 1960, 231–1–242, p. 72–7.
12. Guangdong, 18 jun. 1960, 231–1–242, p. 63–5.
13. Guangdong, 10 dez. 1960, 217–1–643, p. 44–9.
14. Ibid., p. 45.
15. Guangdong, 24 jul. 1959, 217–1–497, p. 61–3.
16. Guangdong, 1961, 217–1–116, p. 48.
17. Guangdong, 26 jun. 1959, 217–1–69, p. 33–8.
18. PRO, Londres, 15 nov. 1959, FO371–133462.
19. Xangai, 8 out. 1960, A20–1–10, p. 19 ff.
20. Hebei, 8 mai. 1959, 855–5–1758, p. 97–8.
21. Pequim, 14 fev. 1–14–573, p. 65.
22. Xangai, 27 jan. 1961, A36–1–246, p. 9–17.
23. Rodando e negociando
1. Xangai, 20 dez. 1960, A36–2–447, p. 64–5.
2. Neibu cankao, 2 jun. 1960, p. 14–5.
3. Neibu cankao, 16 nov. 1960, p. 11–3.
4. Xangai, fev. 1961, A36–2–447, p. 22.
5. Guangdong, nov. 1960, 288–1–115, p. 1.
6. Neibu cankao, 16 nov. 1960, p. 11–3.
7. Guangdong, 9 fev. 1961, 235–1–255, p. 39–40.
8. Guangdong, 5 dez. 1961, 235–1–259, p. 75.
9. Nanquim, 27 mai. 1959, 4003–1–279, p. 242.
10. Neibu cankao, 25 nov. 1960, p. 13–5.
11. Gansu, 24 out. 1960, zhongfa (60) 865, 91–18–164, p. 169–72.
12. Relatório do Ministério das Finanças, Gansu, 5 nov. 1960, zhongfa (60) 993, 91–18–160, p. 275–80.
13. Neibu cankao, 7 dez. 1960, p. 14–5.
14. Discurso em Beidaihe, Gansu, 11 ago. 1961 91–18–561, p. 51 e 55.
15. Relatório do Ministério das Finanças, Gansu, 5 nov. 1960, zhongfa (60) 993, 91–18–160, p. 275–80.
16. Neibu cankao, 8 ago. 1960, p. 5–7.
17. Hebei, 19 abr. 1959, 855–5–1758, p. 105–6.
18. Pequim, 23 jun. 1961, 1–5–376, p. 4–10.
19. Nanquim, ago, 1960, 4003–1–199, p. 19.
20. Nanquim, 14 ago. 1960, 4003–1–199, p. 1–4.
21. Neibu cankao, 25 nov. 1960, p. 12–3; 30 dez. 1960, p. 10–1.
22. Pequim, 27 abr. 1961, 1–28–30, p. 1–4.
23. Xangai, 7 ago. 1961, A20–1–60, p. 181–5.
24. Pequim, 28 nov. 1960, 101–1–138, p. 13–29.
25. Xangai, 28 mar. 1959, B29–1–34, p. 48–9.
26. Neibu cankao, 26 dez. 1960, p. 10–1.
27. Neibu cankao, 17 mai. 1961, p. 22.
28. Guangdong, 23 jan. 1961, 217–1–644, p. 10–2.
29. Guangzhou, 24 fev. 1961, 92–1–275, p. 74.
30. Nanquim, 1 set. 1959, 5003–3–722, p. 89.
31. Hunan, 15 jan. 1961, 146–1–580, p. 15.
32. Para uma descrição ver Dennis L. Chinn, “Basic Commodity Distribution in the People’s Republic
of China” China Quarterly, no. 84 (dez. 1980), p. 744–54.
33. Neibu cankao, 18 ago. 1960, p. 16.
34. Guangdong, 9 fev. 1961, 235–1–259, p. 39–40.
35. Neibu cankao, 7 dez. 1960, p. 24.
36. Guangdong, 9 fev. 1961, 235–1–259, p. 39–40.
37. Pequim, 29 dez. 1960, 2–12–262, p. 18–20.
38. Hunan, 13 jun. 1961, 163–1–1109, p. 21–2.
39. MfAA, Berlim, mar.–abr. 1961, A17009, p. 3–4.
40. Neibu cankao, 23 jan. 1961, p. 10–11; 6 fev. 1962, p. 5–6.
41. Ver também Jeremy Brown, “Great Leap City: Surviving the Famine in Tianjin”, em Kimberley E.
Manning e Felix Wemheuer (orgs.) New Perspectives on China’s Great Leap Forward and Great
Famine, Vancouver: University of British Columbia Press, 2010.
42. MfAA, Berlim, 6 set. 1962, A6862, p. 8.
43. Hubei, 7 ago. 1961 e jul. 1962, SZ29–1–13, p. 73–4 e 76–7.
44. Sichuan, 16 ago. 1961 e 12 set. 1962, JC44–3918, p. 105–7 e 117–9.
45. Hubei, 18 set. 1961, SZ18–2–199, p. 6–7.
46. Hebei, 6 mai. 1959, 855–5–1744, p. 101–3.
47. Sichuan, 1962, JC1–3047, p. 1–2.
48. Shandong, 10 ago. 1959, A1–2–776, p. 72.
24. Às escondidas
1. Hunan, 12 fev. 1961, 151–1–20, p. 32–3.
2. Pequim, 24 mar. 1961, 1–28–28, p. 2–6.
3. Xangai, 25 out. 1961, B123–5–144, p. 176.
4. Xangai, ago. 1961, B29–2–655, p. 82.
5. Sichuan, 1959, JC9–249, p. 160.
6. Sichuan, 1959, JC9–250, p. 14 e 46.
7. Entrevista com Ding Qiao’er, nascida em 1951, condado de Huangxian, Shandong, dez. 2006.
8. Neibu cankao, 2 jun. 1960, p. 14–5.
9. Neibu cankao, 19 dez. 1960, p. 21.
10. Ibid., p. 23–4.
11. Neibu cankao, 19 dez. 1960, p. 21–4.
12. Nanquim, 26 fev. 1959, 4003–1–171, p. 62.
13. Xangai, 31 mar. 1960, B123–4–588, p. 3; 22 mai. 1961, B112–4–478, p. 1–2.
14. Thaxton, Catastrophe and Contention in Rural China, p. 201.
15. Neibu cankao, 2 set. 1960, p. 5–7.
16. Xuancheng, 3 mai. 1961, 3–1–259, p. 75–6.
17. Entrevista com Zeng Mu, nascido em 1931, Pengzhou, Sichuan, mai. 2006.
18. Guangdong, 1 mar. 1961, 235–1–259, p. 23–5.
19. Guangdong, 1 e 27 mar. 1961, 235–1–259, p. 23–5 e 32–4.
20 Neibu cankao, 26 abr. 1961, p. 20.
21. Hebei, 27 set. 1960, 855–5–1996, p. 52–4.
22. Wuxian, 15 mai. 1961, 300–2–212, p. 243.
23. Guangdong, 21 jan. 1961, 235–1–259, p. 16–7.
24. Hubei, 22 fev. 1959, SZ18–2–197, p. 19–21.
25. Hebei, 2 jun., 1959, 855–5–1758, p. 46–7.
26. Hubei, 22–23 fev. 1959, SZ18–2–197, p. 6–8 e 12–14.
27. Hebei, 13 dez. 1960, 855–18–777, p. 40–1.
28. Hebei, 1 jun. 1959, 855–5–1758, p. 126–7.
29. Hunan, 10 e 18 dez. 1959, 146–1–507, p. 81 e 90–3.
30. Hunan, 31 dez. 1959, 146–1–507, p. 120–1.
31. Hebei, 1 jun. 1959, 855–5–1758, p. 126–7.
32. Nanquim, 4 jun. 1959, 5003–3–722, p. 77–81.
33. Nanquim, 26 jan. 1960, 5012–3–556, p. 60.
34. Hunan, 13 fev. 1961, 151–1–18, p. 24–5.
35. Entrevista com Li Erjie, nascida em 1922, Chengdu, Sichuan, abr. 2006.
36. Hubei, 11 mai. 1961, SZ18–2–202, p. 25–6.
37. Guangdong, 1961, 235–1–256, p. 73.
38. Hubei, 18 set. 1961, SZ18–2–199, p. 7.
39. Yunnan, 30 dez. 1958, 2–1–3442, p. 11–6.
25. “Querido presidente Mao”
1. Hebei, 4 jan. 1961, 880–1–11, p. 30.
2. Eu resisto à tentação de prover mais que uns poucos exemplos, embora leitores interessados possam
voltar-se para um capítulo notável em Jasper Becker, Hungry Ghosts: Mao’s Secret Famine, Nova
York: Henry Holt, 1996, p. 287–306.
3. François Mitterrand, La Chine au défi, Paris: Julliard, 1961, p. 30 e 123.
4. PRO, Londres, nov. 1960, PREM11–3055.
5. Nanquim, 17 mar. 1959, 4003–1–279, p. 101–2.
6. Neibu cankao, 7 dez. 1960, p. 21–4.
7. Xangai, 7 mai. 1961, A20–1–60, p. 60–2.
8. Hubei, 14 out. 1961, SZ29–2–89, p. 1–8.
9. Guangdong, 1962, 217–1–123, p. 123–7.
10. Guangzhou, 24 fev. 1961, 92–1–275, p. 75.
11. Guangdong, 1962, 217–1–123, p. 123–7.
12. Guangdong, 1961, 217–1–644, p. 20.
13. Nanquim, 16 jul. 1959, 5003–3–721, p. 26–7.
14. Gansu, 5 set. 1962, 91–18–279, p. 7.
15. Hebei, jun. 1959, 884–1–183, p. 39.
16. Gansu, 5 set. 1962, 91–18–279, p. 7.
17. Relatório do Ministério de Segurança Pública, 8 fev. 1961, 91–4–889, p. 25–30.
18. Nanquim, 16 jul., 1959, 5003–3–721, p. 26–7.
19. Hebei, 27 jun. 1959, 884–1–183, p. 136 e 140.
20. Hubei, 5 set. 1959, SZ18–2–197, p. 34.
21. Sichuan, 25 mai. 1959, JC1–1721, p. 3.
22. Cyril Birch, “Literature under Communism”, em Roderick MacFarquhar, John King Fairbank e
Denis Twitchett (orgs.), The Cambridge History of China, vol. 15: Revolutions within the Chinese
Revolution, 1966–1982, Cambridge: Cambridge University Press, 1991, p. 768.
23. Xangai, 7 mai. 1961, A20–1–60, p. 62.
24. Guangdong, 3 jan. 1961, 217–1–643, p. 102.
25. Entrevista com Yang Huafeng, nascido em 1946, condado de Qianjiang, Hubei, ago. 2006.
26. Guangdong, 2 jan. 1961, 217–1–643, p. 61–6.
27. Sichuan, 1961, JC9–464, p. 70.
28. Algumas páginas muito sugestivas sobre rumores durante a coletivização foram escritas por Lynn
Viola: Peasant Rebels under Stalin: Collectivization and the Culture of Peasant Resistance, Nova York:
Oxford University Press, 1996, p. 45–7.
29. Wuhan, 3 nov. 1958, 83–1–523, p. 134.
30. Guangdong, 23 jan. 1961, 217–1–644, p. 10–2.
31. Hubei, 4 jan. 1961, SZ18–2–200, p. 11.
32. Hubei, 5 mai. 1961, SZ18–2–201, p. 95.
33. Sichuan, 1961, JC1–2614, p. 14.
34. Neibu cankao, 9 jun. 1960, p. 7–8.
35. Guangdong, 5 fev. 1961, 217–1–119, p. 45.
36. Guangdong, 23 jan. 1961, 217–1–644, p. 10–12 e 20.
37. Hunan, 23 jan. 1961, 146–1–580, p. 54.
38. Gansu, 5 set. 1962, 91–18–279, p. 7.
39. Nanquim, 19 mar. 1959, 5003–3–722, p. 68–9.
40. Hebei, jun. 1959, 884–1–183, p. 84–92 e 128.
41. Sobre denúncias na União Soviética, lê–se com prazer Sheila Fitzpatrick, “Signals from Below: Soviet
Letters of Denunciation of the 1930s”, Journal of Modern History, vol. 68, no. 4 (dez. 1996), p. 831–
66.
42. Hunan, 1959–61, 163–2–232, todo o arquivo.
43. Nanquim, 7 mar. e 13 mai. 1961, 5003–3–843, p. 1–4 e 101.
44. Xangai, 30 nov. 1959, A2–2–16, p. 75.
45. Guangdong, 1961, 235–1–256, p. 90.
46. Neibu cankao, 31 mai. 1960, p. 18–9.
47. Neibu cankao, 19 dez. 1960, p. 15–7.
48. Hunan, 31 dez. 1961, 141–1–1941, p. 5.
49. Guangdong, 24 fev. 1961, 235–1–256, p. 40–2.
50 Neibu cankao, 12 jun. 1961, p. 23.
51. Gansu, 14 jan. 1961, 91–18–200, p. 50.